Quốc hội: Không để khoảng trống trong quản lý môi trường

Chiều 6/11, tiếp tục Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, thảo luận tại hội trường về dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển và hải đảo (sửa đổi), dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ Môi trường, các đại biểu đề nghị làm rõ cơ chế điều phối và trách nhiệm quản lý không gian biển, các chế tài trong xử lý các hành vi gây ô nhiễm, làm suy thoái môi trường, quyền sở hữu tín chỉ carbon, trách nhiệm của người dân và các tổ chức liên quan trong việc phân loại rác...

*Làm rõ cơ chế điều phối và trách nhiệm quản lý không gian biển

Đại biểu Lê Hữu Trí (Đoàn Khánh Hòa) chia sẻ cơ bản đồng tình với dự án Luật Tài nguyên, môi trường biển, hải đảo (sửa đổi), tuy nhiên bày tỏ băn khoăn về quy định trách nhiệm quản lý không gian biển của cấp tỉnh, cấp xã; vùng biển ngoài ranh giới quản lý hành chính do trung ương quản lý. Luật cũng cần quy định rõ cơ quan đầu mối, thẩm quyền xử lý cuối cùng đối với các vấn đề liên ngành, liên vùng; phân định cụ thể trách nhiệm giữa trung ương, cấp tỉnh và cấp xã. Đồng thời, bảo đảm việc phân cấp phải đi đôi với nguồn lực, nhân lực, dữ liệu và cơ chế kiểm tra giám sát.

Đối với việc bảo đảm quyền tiếp cận biển của người dân và lợi ích cộng đồng trên biển, đại biểu đề nghị bổ sung nguyên tắc các dự án ven biển, lấn biển, xây dựng công trình trên biển phải xác định rõ việc tiếp cận biển công cộng, bãi tắm công cộng và không gian sinh hoạt truyền thống của cộng đồng. Không biến quyền tiếp cận hợp pháp của người dân thành việc phụ thuộc vào sự cho phép của nhà đầu tư. Đồng thời cần quy định cơ chế công khai quy hoạch, tham vấn cộng đồng thực chất và xử lý nghiêm hành vi chiếm dụng không gian biển công cộng.

Liên quan đến Điều 27 về đấu giá quyền sử dụng khu vực biển, theo đại biểu Lê Hữu Trí cần bảo đảm đấu giá thực chất, minh bạch, tránh tình trạng lách cơ chế để đầu cơ, giữ chỗ hoặc chuyển nhượng dự án nhằm trục lợi từ tài nguyên biển. Đặc biệt cần phân biệt rõ giữa các dự án mang hiệu quả kinh tế cao với dự án mang lợi ích cộng đồng cao. Không thể chỉ căn cứ vào số tiền doanh nghiệp sẵn sàng trả để quyết định phân bổ không gian biển mà phải tính đến sự tác động đối với môi trường, sinh kế người dân, quốc phòng, an ninh và khả năng phục hồi hệ sinh thái.

Ngoài ra, đại biểu nhấn mạnh việc phải chuyển mạnh từ tư duy xử lý ô nhiễm sang phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm ngay từ đầu. Điều 61 về ứng phó sự cố môi trường biển và Điều 62 về cải thiện, phục hồi môi trường biển, cần làm rõ trách nhiệm của cơ quan chỉ huy, cơ chế huy động lực lượng, nguồn kinh phí ứng phó và các nguyên tắc người gây ô nhiễm phải trả tiền toàn bộ chi phí khắc phục. Không thể để xảy ra sự cố rồi mới xác định trách nhiệm, càng không thể để ngân sách nhà nước và người dân gánh chịu hậu quả từ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp.

"Các Điều 44, 47 đã đề cập chính sách ưu đãi, hỗ trợ, huy động nguồn lực xã hội và hỗ trợ cộng đồng dân cư vùng biển. Tuy nhiên tôi đề nghị các chính sách này cần đi vào thực chất và tránh chỉ dừng lại ở những quy định mang tính khuyến khích", đại biểu Lê Hữu Trí nhấn mạnh

Theo đại biểu Trần Quang Tâm (Đắk Lắc), áp lực ô nhiễm từ đất liền và các hoạt động kinh tế biển đang là nguy cơ làm suy kiệt hệ sinh thái biển. Trong khi đó, các quy định về bảo vệ môi trường biển được nêu trong dự thảo chưa gắn kết chặt chẽ với cơ chế kiểm soát tải lượng ô nhiễm đổ ra biển cụ thể.

Tại Điều 4 và Điều 56 của dự thảo mới chỉ dừng lại ở nguyên tắc chung chung về phòng ngừa kiểm soát ô nhiễm mà thiếu các công cụ kinh tế mạnh mẽ như thuế môi trường biển tính trên lượng rác xả thải hoặc ký quỹ phục hồi môi trường bắt buộc đối với các dự án đầu tư lớn ven biển và chế tài nghiêm khắc về hành vi xả thải...

Đại biểu đề nghị bổ sung, hoàn thiện Khoản 4 Điều 4 theo hướng bổ sung nội dung khẳng định nguyên tắc về cá nhân, tổ chức gây ô nhiễm hoặc làm suy thoái môi trường biển phải chịu chi phí phục hồi và bồi thường thiệt hại theo giá thị trường; ưu tiên bố trí nguồn thu từ biển, từ sử dụng biển để đầu tư cho công tác quản lý, bảo vệ và phục hồi sinh thái biển.

Đồng thời, bổ sung Điểm b Khoản 2 Điều 56 theo hướng cần quy định rõ thời điểm chấm dứt, có chế tài cứng rắn và đủ mạnh đối với các điểm xả thải gây ô nhiễm ven bờ, thay vì chỉ giao cho địa phương rà soát, đánh giá, xác định biện pháp và lộ trình; điều này dễ dẫn đến sự chậm trễ và thiếu hiệu quả trong quản lý.

*Làm rõ quyền sở hữu tín chỉ carbon

Đại biểu Thạch Phước Bình (Vĩnh Long) đề nghị cơ quan soạn thảo quan tâm đến quyền sở hữu tín chỉ carbon. Theo đại biểu, Điều 139 và Điều 139a quy định khá rõ về giao dịch tín chỉ... nhưng chưa trả lời đầy đủ câu hỏi rất cơ bản: Tín chỉ carbon thuộc về ai?

"Một doanh nghiệp đầu tư nhà máy điện sinh khối bằng vốn của mình thì tín chỉ thuộc doanh nghiệp là tương đối dễ xác định. Nhưng nếu tín chỉ phát sinh từ một dự án sử dụng rừng tự nhiên thuộc sở hữu toàn dân, đất do Nhà nước giao, ngân sách nhà nước, vốn ODA, hạ tầng công hoặc hoạt động bảo vệ rừng của cộng đồng dân cư thì không thể mặc nhiên toàn bộ tín chỉ carbon thuộc chủ dự án", đại biểu Thạch Phước Bình nêu ví dụ.

Việc phân chia lợi ích khi tạo ra kết quả giảm phát thải là vấn đề rất đáng lưu ý đối với các dự án trong lĩnh vực lâm nghiệp, rừng ngập mặn, nông nghiệp, quản lý đất, chất thải và các chương trình giảm phát thải có sự tham gia của cộng đồng. Trong nhiều trường hợp, tín chỉ được bán bởi doanh nghiệp hoặc cơ quan quản lý dự án, nhưng việc giữ gìn rừng, thay đổi phương thức canh tác, bảo vệ hệ sinh thái thì lại được thực hiện trực tiếp bởi người dân. Nếu Luật không đặt nguyên tắc phân chia lợi ích thì có nguy cơ dẫn đến việc người tạo ra giá trị môi trường lại nhận được phần lợi ích có thể rất nhỏ so với giá trị tạo ra.

Nêu quan điểm về thủ tục đánh giá tác động môi trường, đại biểu Lê Thị Ngọc Linh (Cà Mau) thống nhất với chủ trương là cắt giảm thủ tục đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Tuy nhiên, môi trường là lĩnh vực có tính chất đặc thù, một khi ô nhiễm xảy ra thì hậu quả có thể kéo dài, ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, sinh kế và đời sống của người dân.

Do vậy, đại biểu đề nghị Chính phủ quy định cụ thể cơ chế giám sát theo mức độ rủi ro, tần suất kiểm tra, trách nhiệm quan trắc, cảnh báo sớm và xử lý kịp thời đối với các dự án có nguy cơ gây ô nhiễm môi trường cao. Đặc biệt quan tâm những cơ sở xả thải vào khu vực có nguồn nước phục vụ sinh hoạt và khu dân cư tập trung; vì cắt giảm thủ tục phải đi đôi với kiểm soát thực chất, tuyệt đối không để khoảng trống trong quản lý môi trường. Đồng thời khi phân cấp nhiệm vụ cho chính quyền địa phương, nhất là cấp xã, thì cần bảo đảm tương ứng về năng lực chuyên môn, kinh phí, trang thiết bị, cơ sở hạ tầng và hình thức tham gia giám sát, tránh tình trạng giao nhiệm vụ nhưng thiếu điều kiện thực hiện, ảnh hưởng đến hiệu quả quản lý ngay từ cơ sở.

Trao đổi về cơ chế bảo vệ thành quả phân loại rác của người dân cho đến khâu xử lý cuối cùng, đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc (TP. Hồ Chí Minh) đề nghị hoàn thiện Điều 77 theo hướng bảo đảm duy trì kết quả phân loại rác trong suốt quá trình tiếp nhận, thu gom, vận chuyển và chuyển giao đến cơ sở xử lý.

Trách nhiệm của từng đơn vị phải được xác định rõ theo phạm vi công việc được giao gắn với kiểm tra thực tế và giám sát của người dân. Khi phát hiện tình trạng trộn lẫn rác, phải xác định rõ đơn vị chịu trách nhiệm, yêu cầu khắc phục và xử lý vi phạm theo quy định.

Đại biểu đề nghị đưa yêu cầu bảo đảm duy trì kết quả phân loại thành tiêu chí bắt buộc trong hợp đồng và hồ sơ nghiệm thu dịch vụ công. Dịch vụ vi phạm phải bị giảm trừ thanh toán hoặc xử lý nghiêm.

"Chúng ta cần bỏ tư duy nghiệm thu chỉ dựa trên số tấn rác chở đi, vì điều đó làm lãng phí công sức của hàng triệu gia đình. Tiền thuế của người dân đóng góp và ngân sách nhà nước chi trả phải được đổi lấy một chất lượng dịch vụ thật sự tương xứng. Cùng với đó, người dân tự nguyện phân loại rác, hành trình tiếp theo thuộc về chính quyền và hệ thống dịch vụ công. Yêu cầu đặt ra là dân phân loại đúng, hệ thống phải thu gom đúng. Đó không chỉ là cách bảo vệ môi trường thiết thực  mà còn củng cố niềm tin của nhân dân đối với năng lực quản lý của Nhà nước", đại biểu Võ Ngọc Thanh Trúc nêu rõ.