Tái cơ cấu nông sản trước biến động toàn cầu

Xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam đang đứng trước nhiều thách thức như đứt gãy chuỗi cung ứng và chi phí logistics leo thang bởi tác động của căng thẳng địa chính trị. Tuy nhiên, những biến động này cũng mở ra cơ hội để ngành nông nghiệp tái cơ cấu theo hướng nâng cao giá trị gia tăng; trong đó trọng tâm là phát triển sản phẩm chế biến sâu, nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và đẩy mạnh truy xuất nguồn gốc.

Trung Đông đang nổi lên là một trong những thị trường quan trọng, duy trì tốc độ tăng trưởng tích cực đối với nông sản Việt Nam. Các mặt hàng như điều, thủy sản, cà phê, rau quả, chè và gia vị ngày càng mở rộng thị phần tại khu vực này. Năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản của Việt Nam sang khu vực Trung Đông đạt khoảng 1,74 tỷ USD. Riêng với thủy sản, ngoài các sản phẩm quan trọng như tôm, cá tra, cá ngừ; các sản phẩm khác như mực, bạch tuộc, nhuyễn thể… cũng đang từng bước được mở rộng thị phần tại các thị trường Trung Đông. Điều này cho thấy khu vực này không chỉ là thị trường tiêu thụ tiềm năng mà còn đóng vai trò quan trọng trong chiến lược đa dạng hóa thị trường xuất khẩu của ngành thủy sản Việt Nam.

Tuy nhiên, những tác động từ xung đột địa chính trị đang ngày càng rõ nét, đặc biệt trong lĩnh vực logistics. Ngành thủy sản phụ thuộc lớn vào vận tải container lạnh đang chịu áp lực từ chi phí vận chuyển tăng cao, rủi ro giao hàng và biến động giá nhiên liệu.

Các tuyến hàng hải chuyến hướng tránh xa khu vực xung đột làm tăng thời gian và kéo theo chi phí tăng đáng kể. Theo ông Nguyễn Văn Đạo, Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Gò Đàng, dù thị trường Trung Đông chỉ chiếm 5–10% cơ cấu xuất khẩu, nhưng biến động logistics và sức mua chững lại đã ảnh hưởng rõ rệt đến hoạt động doanh nghiệp.

Ở ngành rau quả, áp lực còn lớn hơn khi thời gian vận chuyển kéo dài ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm. Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cho biết việc kéo dài thêm 10–14 ngày không chỉ làm tăng chi phí mà còn khiến vòng quay container chậm lại, gây thiếu hụt container rỗng và tiếp tục đẩy chi phí logistics tăng cao.

Trong bối cảnh đó, doanh nghiệp buộc phải chủ động thích ứng. Các giải pháp trước mắt như điều chỉnh kế hoạch sản xuất, linh hoạt lịch giao hàng, đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ kho lạnh và ký hợp đồng vận tải dài hạn đang được triển khai nhằm giảm thiểu rủi ro. Tuy nhiên, về dài hạn, tái cơ cấu sản xuất theo hướng nâng cao giá trị gia tăng vẫn là giải pháp căn cơ.

Phát triển sản phẩm chế biến sâu được xem là khâu then chốt, giúp giảm phụ thuộc vào xuất khẩu tươi và tăng khả năng thích ứng trước biến động thị trường. Đối với ngành thủy sản, các sản phẩm chế biến như cá ngừ đóng hộp không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn phù hợp với xu hướng tiêu dùng trong bối cảnh bất ổn, qua đó giảm áp lực về thời gian vận chuyển và hạn chế rủi ro trong chuỗi cung ứng.

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), doanh nghiệp thủy sản cần chủ động đa dạng hóa tuyến vận chuyển, tăng dự trữ tại kho lạnh khu vực, ưu tiên hợp đồng vận chuyển dài hạn thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường giao ngay, đồng thời theo dõi sát diễn biến bảo hiểm hàng hải và chính sách của các hãng tàu.

Trong bối cảnh thị trường thế giới ngày càng biến động, việc chủ động theo dõi tình hình, linh hoạt điều chỉnh chiến lược thị trường và logistics sẽ đóng vai trò quan trọng giúp doanh nghiệp thủy sản giảm thiểu rủi ro và duy trì hoạt động xuất khẩu ổn định, Hiệp hội VASEP khuyến nghị.

Tương tự, ngành rau quả đang đẩy mạnh chế biến các sản phẩm như trái cây sấy, đông lạnh và nước ép. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, việc tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến không chỉ giúp kéo dài thời gian bảo quản mà còn nâng cao giá trị xuất khẩu, giảm phụ thuộc vào thị trường tươi.

Song song với đó, nâng cao tiêu chuẩn chất lượng và truy xuất nguồn gốc đang trở thành yêu cầu bắt buộc. Trong bối cảnh các thị trường siết chặt tiêu chuẩn về an toàn thực phẩm, môi trường và phát triển bền vững, đây chính là “tấm vé” để nông sản Việt Nam duy trì và mở rộng thị phần tại các thị trường cao cấp.

Chiến lược đa dạng hóa thị trường cũng cần được đẩy mạnh nhằm giảm rủi ro từ các khu vực bất ổn. Doanh nghiệp cần tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do như Hiệp định thương mại tự do Việt Nam – EU (EVFTA), Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP), Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP) để mở rộng thị trường sang châu Âu, châu Á – Thái Bình Dương và các khu vực tiềm năng khác.

Theo ông Trần Công Thắng, Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường cần tăng cường xúc tiến thương mại, hỗ trợ doanh nghiệp tham gia hội chợ, kết nối giao thương và phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới. Đồng thời, chuyển hướng sang các thị trường gần như ASEAN, Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc – nơi có chi phí logistics thấp và ít rủi ro hơn.

Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cũng khuyến nghị, doanh nghiệp tiếp tục tận dụng hiệu quả các FTA đã ký kết để mở rộng thị phần. Việc áp dụng kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp và thích ứng với các quy định mới như Quy định về quản lý việc nhập khẩu và xuất khẩu các sản phẩm hàng hóa không gây mất rừng và suy thoái rừng của Liên minh châu Âu (EUDR) sẽ góp phần nâng cao giá trị và thương hiệu nông sản Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Trong bối cảnh nhiều thách thức đan xen, việc tái cơ cấu theo hướng nâng cao giá trị gia tăng, chuẩn hóa chất lượng và đa dạng hóa thị trường không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn là con đường tất yếu để xuất khẩu nông, lâm, thủy sản Việt Nam phát triển bền vững, nâng cao sức cạnh tranh và khẳng định vị thế trên thị trường toàn cầu, Bộ trưởng Trần Đức Thắng nhấn mạnh.