Tạo nền tăng tốc cho xuất khẩu nông lâm sản

Từ thủy sản, rau quả đến lúa gạo, nhiều ngành hàng đang đứng trước cơ hội mở rộng thị trường, nâng cao giá trị gia tăng. Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những thách thức về biến đổi khí hậu, cạnh tranh quốc tế và các rào cản kỹ thuật ngày càng khắt khe.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Đặng Ngọc Điệp, kết quả sản xuất, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 6 tháng đầu năm nay rất khả quan và dự kiến vượt kế hoạch đề ra. Thông thường, xuất khẩu nông, lâm, thủy sản sẽ tăng mạnh hơn trong nửa cuối năm nhờ nhu cầu tiêu dùng tại các thị trường lớn tăng vào dịp cuối năm, qua đó góp phần hiện thực hóa mục tiêu kim ngạch xuất khẩu 73-74 tỷ USD trong năm 2026.

Trong bức tranh chung, rau quả tiếp tục là điểm sáng với mức tăng trưởng hai con số. Sầu riêng vẫn giữ vai trò dẫn dắt nhờ lợi thế sản xuất nghịch vụ và việc mở rộng mã số vùng trồng phục vụ xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc. Các mặt hàng truyền thống như thanh long, chuối, xoài, dừa… vẫn duy trì thị trường ổn định.

Đáng chú ý, việc Việt Nam và Trung Quốc ký Nghị định thư xuất khẩu chính ngạch đối với bưởi và chanh vào tháng 4/2026 được kỳ vọng mở thêm dư địa tăng trưởng cho ngành rau quả. Cùng với đó, việc lô bưởi tươi đầu tiên xuất khẩu thành công sang Australia cho thấy năng lực đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế của doanh nghiệp Việt Nam ngày càng được nâng cao.

Không chỉ mở rộng thị trường, cơ cấu xuất khẩu rau quả cũng đang chuyển dịch tích cực sang các sản phẩm có giá trị gia tăng cao hơn. Tỷ trọng nhóm rau quả chế biến đã tăng lên 35,82%, cao hơn đáng kể so với cùng kỳ năm trước. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, dư địa phát triển của ngành còn rất lớn khi hơn 70% rau quả xuất khẩu hiện vẫn ở dạng tươi. Vì vậy, chế biến sâu sẽ là động lực tăng trưởng quan trọng, giúp nâng cao giá trị sản phẩm và giảm rủi ro từ biến động thương mại.

Xu hướng đầu tư vào chế biến và logistics cũng đang diễn ra mạnh mẽ ở nhiều địa phương kỳ vọng sẽ là mắt xích quan trọng trong việc nâng cao giá trị nông sản và năng lực cạnh tranh cho nông sản xuất khẩu. Tại Đắk Lắk, Dự án đầu tư xây dựng hạ tầng kỹ thuật Cụm công nghiệp Tân Tiến hướng đến phát triển logistics và chế biến nông sản xuất khẩu đã thu hút khoảng 30 doanh nghiệp đăng ký đầu tư, chủ yếu trong lĩnh vực cà phê, hồ tiêu và sầu riêng. 

Trong khi rau quả đang mở ra nhiều dư địa tăng trưởng thì thủy sản lại đứng trước không ít thách thức. Dù vẫn duy trì được nhịp tăng trưởng hai con số, song ngành thủy sản đang chịu áp lực ngày càng lớn từ chính sách thuế quan, rào cản kỹ thuật, chi phí năng lượng và cạnh tranh quốc tế.

Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, triển vọng xuất khẩu tôm năm 2026 sẽ tiếp tục chịu sức ép khi chi phí đầu vào còn cao, thời tiết bất lợi có thể ảnh hưởng đến sản lượng nuôi, trong khi cạnh tranh từ Ecuador, Indonesia và Ấn Độ ngày càng gay gắt. Bên cạnh đó, ngành tôm còn phải ứng phó với các biện pháp phòng vệ thương mại, nhất là tại thị trường Hoa Kỳ.

Đối với cá tra, chi phí sản xuất tăng đang ảnh hưởng đến kế hoạch thả nuôi và nguồn nguyên liệu của doanh nghiệp. Tuy nhiên, thị trường cũng đang mở ra những cơ hội mới khi sản lượng loại cá minh thái trên thế giới giảm khoảng 30%. Điều này có thể giúp cá tra Việt Nam mở rộng thị phần nhờ lợi thế về nguồn cung, giá cả cạnh tranh và khả năng đáp ứng phân khúc tiêu dùng phổ thông.

Theo bà Lê Hằng, nếu Trung Quốc tiếp tục duy trì nhu cầu tốt, cá tra Việt Nam vẫn giữ được lợi thế cạnh tranh, cải thiện tôm giá thành và doanh nghiệp tận dụng hiệu quả các hiệp định thương mại tự do. Vì vậy, xuất khẩu thủy sản năm 2026 có thể tăng trưởng khoảng 8-10%, với kim ngạch trên 12 tỷ USD.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, ngành thủy sản vẫn phải giải quyết nhiều vấn đề tồn tại. Điển hình như nhóm hải sản khai thác, yêu cầu chống khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU), cùng quy định của Hoa Kỳ về bảo vệ động vật biển có vú (MMPA) vẫn là những rào cản lớn, làm tăng chi phí tuân thủ và ảnh hưởng đến khả năng ký kết đơn hàng.

Đối với ngành lúa gạo, triển vọng thị trường trong thời gian tới được đánh giá tương đối ổn định. Theo ông Lê Thanh Tùng, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo Việt Nam, nhu cầu tiêu dùng gạo toàn cầu sẽ không có biến động quá lớn. Dù El Niño có thể tác động đến nguồn cung ở một số quốc gia và ảnh hưởng đến giá gạo thế giới, song những đợt tăng giá thường chỉ mang tính ngắn hạn.

Điều quan trọng hiện nay không phải là chạy theo những tín hiệu giá nhất thời mà là xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, duy trì chất lượng sản phẩm và đáp ứng các yêu cầu ngày càng cao về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm cũng như phát triển bền vững. Trong bối cảnh đó, sản xuất lúa phát thải thấp được xem là hướng đi tất yếu để nâng cao năng lực cạnh tranh của gạo Việt Nam.

Bên cạnh những cơ hội từ thị trường, yếu tố thời tiết tiếp tục là biến số lớn đối với xuất khẩu nông sản trong thời gian tới. Theo ông Trần Gia Long, Phó Vụ trưởng Vụ Kế hoạch - Tài chính, El Niño có thể tác động trực tiếp tới Nam Trung Bộ, Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long - những khu vực đóng góp hơn 80% giá trị sản xuất nông, lâm, thủy sản cả nước. Nếu không có giải pháp chủ động, hạn hán và thiếu nước có thể làm giảm năng suất, tăng chi phí sản xuất và ảnh hưởng đến nguồn cung xuất khẩu.

Tuy nhiên, nếu giữ vững được các vùng nguyên liệu chủ lực, đẩy mạnh chế biến sâu, phát triển sản xuất xanh và nâng cao khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu, nông, lâm, thủy sản Việt Nam không chỉ duy trì được đà tăng trưởng trong nửa cuối năm mà còn có cơ hội gia tăng thị phần trên thị trường thế giới trong những năm tiếp theo.