Thách thức kiểm soát sự xâm nhập của các loài ngoại lai

 

Sáng 31/7, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp cùng Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam tổ chức hội thảo Tăng cường quản lý loài ngoại lai xâm hại tại Việt Nam.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Quốc Trị cho biết, loài ngoại lai xâm hại là một trong những vấn đề về môi trường, ngày càng gây ra những mối đe dọa ảnh hưởng tới sự bền vững của hệ sinh thái và đa dạng sinh học của Việt Nam và của toàn cầu. Loài ngoại lai xâm hại được xác định là một trong năm nguyên nhân chính, dẫn đến suy giảm đa dạng sinh học toàn cầu.

Các loài ngoại lai xâm hại không chỉ ảnh hưởng đến sự cân bằng sinh thái, mà còn tác động tiêu cực đến đời sống cộng đồng và nền kinh tế, nó lấn át các loài bản địa, làm suy giảm nguồn tài nguyên thiên nhiên hiện có và làm mất đi các giá trị của đa dạng sinh học, khi chúng được du nhập vào môi trường sống mới, phát triển và xâm lấn mạnh mẽ.

 

Theo Thứ trưởng Nguyễn Quốc Trị, việc ngăn chặn và kiểm soát sự xâm nhập của các loài ngoại lai, xâm hại đang là một thách thức đối với Việt Nam và đòi hỏi cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan quản lý, các tổ chức và cộng đồng. Những chia sẻ của các chuyên gia, tổ chức sẽ giúp hoàn thiện trong cơ chế chính sách, tìm ra các giải pháp hữu hiệu để định hướng trong quản lý trong thời thời gian tới nhằm kiểm soát, ngăn chặn và tiến tới diệt trừ toàn bộ các loài ngoại lai xâm hại tại Việt Nam.

Theo bà Ramla Khalidi, Trưởng đại diện thường trú của UNDP tại Việt Nam, loài ngoại lai xâm hại đe dọa nghiêm trọng đối với đa dạng sinh học và phát triển bền vững; hại đe dọa đến hơn một triệu loài đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Không giống như các nguyên nhân phổ biến khác như biến đổi khí hậu, ô nhiễm, khai thác quá mức hay thay đổi mục đích sử dụng đất và biển, vấn đề loài ngoại lai xâm hại thường nhận được rất ít sự quan tâm.

Bà Ramla Khalidi cho rằng, mối đe dọa loài ngoại lai xâm hại ngày càng gia tăng và cùng với biến đổi khí hậu sẽ làm tình hình trở nên nghiêm trọng hơn. Báo cáo năm 2023 của Diễn đàn Chính sách Khoa học liên chính phủ về Đa dạng Sinh học và Dịch vụ Hệ sinh thái (IPBES) đã đưa ra một bức tranh đáng lo ngại: hơn 3.500 loài ngoại lai xâm hại đã được ghi nhận là có tác động gây hại, với tổng chi phí thiệt hại kinh tế toàn cầu lên tới 420 tỷ USD mỗi năm. Các loài này đang lan rộng với tốc độ nhanh do các hoạt động thương mại, du lịch…

Tại Việt Nam, loài ngoại lai xâm hại đã gây thiệt hại mùa màng, làm tắc nghẽn sông ngòi và phá vỡ các hệ sinh thái bản địa. Đơn cử như trường hợp ốc bươu vàng – đến năm 1997 đã xâm nhiễm hơn 132.000 ha lúa cả nước. Hậu quả là đe dọa sinh kế, ảnh hưởng đến an ninh lương thực và sức khỏe con người.

Chính vì vậy, Mục tiêu số 6 của Khung đa dạng sinh học toàn cầu Côn Minh – Montreal đã đặt ra yêu cầu: giảm ít nhất 50% tốc độ lan rộng của loài ngoại lai xâm hại vào năm 2030. “Đây là một mục tiêu táo bạo và cần thiết, nhưng chỉ có thể đạt được thông qua hành động phối hợp, dựa trên khoa học và có sự tham gia đầy đủ của tất cả các bên liên quan”, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh.

Bà Ramla Khalidi cho rằng, phòng ngừa là chiến lược hiệu quả nhất và tiết kiệm chi phí nhất. Tuy nhiên, phát hiện sớm, ứng phó nhanh, khoanh vùng và kiểm soát lâu dài cũng đóng vai trò thiết yếu. Mỗi giai đoạn trong quá trình xâm nhập đều quan trọng và bất kỳ sự chậm trễ nào cũng sẽ phải trả giá.

Mặc dù vậy, như IPBES đã cảnh báo, nỗ lực kiểm soát loài ngoại lai xâm hại hiện nay vẫn còn phân tán, thiếu sự phối hợp giữa các lĩnh vực như nông nghiệp, thủy sản, môi trường, giao thông vận tải và kiểm soát biên giới.

Theo bà Ramla Khalidi, việc hợp nhất các bộ, ngành và cơ quan địa phương gần đây đã mở ra cơ hội tăng cường hợp tác liên ngành, làm rõ vai trò và xây dựng một phương thức tiếp cận thống nhất trong quản lý loài ngoại lai xâm hại.

Bên cạnh chính sách và thể chế cần đầu tư vào con người như: nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng năng lực địa phương, huy động sự tham gia của khu vực tư nhân và trao quyền cho cộng đồng. Đây là những nền tảng quan trọng để đảm bảo thành công.

 

UNDP luôn hợp tác cùng Việt Nam trong việc xây dựng hướng dẫn quốc gia về điều tra, giám sát và quản lý loài ngoại lai xâm hại, đồng thời hỗ trợ việc sửa đổi Thông tư số 35/2018/TT-BTNMT Quy định tiêu chí xác định và ban hành Danh mục loài ngoại lai xâm hại, góp phần củng cố khung pháp lý về quản lý loài ngoại lai xâm hại. UNDP cũng đang phối hợp cùng Việt Nam để rà soát và cập nhật các chính sách phù hợp với các mục tiêu toàn cầu về đa dạng sinh học.

Giải quyết vấn đề loài ngoại lai xâm hại không chỉ là để bảo vệ hệ sinh thái mà là để bảo vệ con người, sức khỏe, sinh kế và tương lai, bà Ramla Khalidi nhấn mạnh thêm.

Theo ông Trần Trọng Anh Tuấn, Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều sinh vật ngoại lai xâm hại ở Việt Nam đã từng qua con đường nhập khẩu như: rùa tai đỏ, tôm càng đỏ làm giống, cá lau kiếng làm cảnh, ốc bưu vàng.

Những tồn tại trong quy định quản lý sinh vật ngoại lai xâm hại là nhiều đối tượng cần quản lý chưa được đề cập như: động vật cảnh, cây cảnh; động thực vật là thức ăn cho các động vật nuôi. Hay việc thiếu hướng dẫn kỹ thuật: xác định (đánh giá) nguy cơ, phát hiện sớm, phản ứng nhanh đối với sinh vật ngoại lai xâm hại trong nước; kiểm soát, diệt trừ sinh vật ngoại lai xâm hại.

Để quản lý sinh vật ngoại lai xâm hại, ông Trần Trọng Anh Tuấn cho rằng cần có quy định về phát hiện sớm, phát ứng nhanh; quy định về kiểm soát/diệt trừ; đồng thời, bổ sung các quy định quản lý các loài ngoại lai: động vật cảnh, cây cảnh; động thực vật là thức ăn cho các động vật nuôi…