Tháo điểm nghẽn cơ giới hóa, hướng tới nền nông nghiệp xanh và hiện đại

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: Hương Giang - TTXVN

Trước yêu cầu phát triển nền nông nghiệp xanh, kinh tế tuần hoàn và đáp ứng các tiêu chuẩn ngày càng khắt khe của thị trường xuất khẩu, cơ giới hóa truyền thống đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Điều này đặt ra yêu cầu phải chuyển từ cơ giới hóa đơn lẻ sang cơ giới hóa hiện đại, đồng bộ, gắn với tổ chức lại sản xuất, chuyển đổi số và giảm phát thải trong toàn bộ chuỗi giá trị. Đây là nội dung được tập trung thảo luận của hội thảo “Đẩy mạnh cơ giới hóa nông nghiệp - Giải pháp nâng cao năng suất, giảm chi phí, thích ứng biến đổi khí hậu” do Trung tâm Khuyến nông quốc gia tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, ngày 24/7.

Theo ông Lê Quốc Thanh, Giám đốc Trung tâm Khuyến nông quốc gia, những năm qua, cơ giới hóa nông nghiệp đã có bước phát triển mạnh mẽ, trở thành một trong những động lực quan trọng nâng cao năng suất lao động, giảm chi phí sản xuất và thúc đẩy hiện đại hóa ngành nông nghiệp.

Theo kết quả Tổng điều tra nông nghiệp năm 2025, cả nước có gần 57.800 máy kéo công suất lớn, tăng gần 80% so với năm 2016; hơn 35.400 máy gặt đập liên hợp, tăng gần 38%.

Cùng với đó, gần 7.000 thiết bị bay không người lái (drone), hàng trăm nghìn hệ thống cho chăn nuôi, nuôi trồng thủy sản và nhiều loại máy gieo hạt, máy cấy, máy làm đất đã được đưa vào sản xuất. Riêng trong sản xuất lúa, tỷ lệ cơ giới hóa ở khâu làm đất đạt 89,2%, thu hoạch bằng máy đạt 86,1% diện tích. 

Trước xu thế sản xuất xanh, phát thải thấp, để tháo gỡ điểm nghẽn trong cơ giới hóa nông nghiệp tại Việt Nam, ông Lê Quốc Thanh cho rằng, cơ giới hóa chỉ phát huy hiệu quả khi được triển khai đồng bộ trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Việt Nam hiện mới ở giai đoạn cơ giới hóa trong khi nhiều quốc gia đã bước sang tự động hóa và ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong sản xuất nông nghiệp.

Vì vậy, thay vì chỉ tập trung vào máy móc, điều quan trọng hơn là xây dựng tư duy hệ thống trong tổ chức sản xuất, phát triển hạ tầng, quy hoạch vùng nguyên liệu, kết nối chuỗi giá trị và đổi mới hoạt động khuyến nông theo hướng đồng hành cùng nông dân và hợp tác xã. 

Từ thực tiễn trên, Trung tâm Khuyến nông quốc gia đề xuất xây dựng mô hình cơ giới hóa thông minh với năm hợp phần gắn kết chặt chẽ. Trước hết là phát triển hệ thống máy móc, thiết bị và tự động hóa thông minh nhằm nâng cao độ chính xác, giảm tổn thất và tối ưu hóa sử dụng vật tư đầu vào.

Song song đó là xây dựng nền tảng dữ liệu số, ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, hệ thống giám sát và đo lường phát thải để chuyển từ sản xuất dựa trên kinh nghiệm sang sản xuất dựa trên dữ liệu. 

Một trụ cột quan trọng khác là tổ chức lại sản xuất theo hướng phát triển các hợp tác xã, doanh nghiệp dịch vụ cơ giới hóa và trung tâm cung ứng dịch vụ máy nông nghiệp, thay vì mỗi hộ nông dân tự đầu tư đầy đủ máy móc. Cơ giới hóa cũng phải gắn với mục tiêu phát triển nông nghiệp xanh thông qua các giải pháp tưới tiết kiệm, bón phân chính xác, thu gom phụ phẩm phục vụ kinh tế tuần hoàn và giảm phát thải khí nhà kính. 

Theo các chuyên gia nông nghiệp, cơ giới hóa trong giai đoạn mới không chỉ là bài toán đổi mới thiết bị mà còn là quá trình tái cấu trúc toàn bộ phương thức sản xuất nông nghiệp, gắn cơ giới hóa với từng khâu trong chuỗi giá trị ngành hàng, thúc đẩy nâng cao giá trị gia tăng của nông sản Việt Nam, đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường toàn cầu. 

Mặc dù nhiều ngành hàng đã đạt tỷ lệ cơ giới hóa cao ở một số công đoạn nhưng cơ giới hóa vẫn còn thiếu đồng bộ, nhiều khâu chưa kết nối thành một quy trình khép kín, khiến máy móc chưa phát huy hết hiệu quả trong việc giảm tổn thất sau thu hoạch, tiết kiệm chi phí và gia tăng giá trị nông sản. 

Từ thực tế tại Hợp tác xã Thương mại dịch vụ nông nghiệp Tấn Tú (thành phố Cần Thơ) về việc chuyển đổi sang sản xuất lúa giảm phát thải đang đặt ra nhu cầu thay đổi đồng bộ hệ thống máy móc, ông Thân Tuấn Linh, Giám đốc Hợp tác xã cho biết, những thiết bị hiện nay của hợp tác xã chỉ thực hiện một công đoạn riêng lẻ không còn phù hợp, đòi hỏi hợp tác xã phải thay mới toàn bộ máy móc để đáp ứng nhu cầu sản xuất lúa giảm phát thải.

Tương tự, ông Võ Trung Lập, Phó Giám đốc Công ty TNHH MTV Cơ khí nông nghiệp Phan Tấn chia sẻ, trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy Đề án phát triển một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp và xu hướng chuyển đổi sang kinh tế tuần hoàn, nhiều loại máy móc hiện nay không còn phù hợp.

Doanh nghiệp đang phát triển các giải pháp cơ giới hóa đồng bộ cho toàn bộ chuỗi sản xuất lúa, từ thu gom rơm, xử lý rơm bằng chế phẩm sinh học đến liên kết tiêu thụ, hướng tới hình thành chuỗi sản xuất khép kín theo mô hình kinh tế tuần hoàn. 

“Chuyển đổi sang cơ giới hóa hiện đại không còn là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc nếu nông sản Việt Nam muốn đáp ứng các tiêu chuẩn của những thị trường có giá trị cao. Nếu tiếp tục sản xuất theo phương thức truyền thống, nông sản sẽ chỉ có thể cạnh tranh ở những thị trường dễ tính với giá bán thấp, khiến lợi nhuận của người nông dân ngày càng bị thu hẹp”, ông Lập cho biết. 

Ông Lê Viết Bình, Trưởng đại diện Bộ Nông nghiệp và Môi trường tại các tỉnh phía Nam phát biểu tại sự kiện. Ảnh: Hương Giang - TTXVN

Theo ông Lê Viết Bình, Phó Chánh Văn phòng Bộ Nông nghiệp và Môi trường phụ trách phía Nam, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở việc thiếu máy móc mà ở tư duy phát triển cơ giới hóa. Trong nhiều năm qua, cơ giới hóa vẫn chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ đầu tư thiết bị cho từng hộ sản xuất.

Trong khi đó, yêu cầu của giai đoạn mới là xây dựng một hệ sinh thái cơ giới hóa, có sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, doanh nghiệp cung ứng công nghệ, hợp tác xã và người nông dân.

Tư duy sản xuất cũng cần tiếp tục đổi mới, tương tự như quá trình chuyển từ tư duy "sản xuất nông nghiệp" sang "kinh tế nông nghiệp".

Theo ông Bình, người nông dân không thể tiếp tục đầu tư riêng lẻ, mỗi hộ sở hữu một loại máy mà cần liên kết thông qua hợp tác xã, tổ hợp tác để khai thác hiệu quả hệ thống máy móc, đồng thời tích hợp với chuyển đổi số trong toàn bộ chuỗi giá trị từ làm đất, gieo trồng, chăm sóc, thu hoạch đến bảo quản, chế biến và tiêu thụ. 

“Cùng với chính sách của Trung ương, chính quyền địa phương phải đóng vai trò tổ chức lại sản xuất, xây dựng các chuỗi ngành hàng chủ lực và có cơ chế đặc thù để thúc đẩy cơ giới hóa phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Doanh nghiệp cũng cần chuyển từ tư duy bán máy sang cung cấp giải pháp và dịch vụ cơ giới hóa, đồng hành cùng nông dân trong suốt quá trình sản xuất”, ông Lê Viết Bình nhấn mạnh.