Thế khó của Nhật Bản trong cuộc đua xe điện

Nhật Bản đang chuẩn bị trở thành một “người chơi” có sức nặng hơn trong lĩnh vực xe điện (EV) với việc ký kết một thỏa thuận thương mại khoáng sản quan trọng với Mỹ. Song, các chuyên gia cảnh báo nước này còn rất nhiều việc phải làm và những hạn chế về tài nguyên có thể cản trở nước này.

*Sự tụt hậu của Nhật Bản

Vào tháng Ba, Nhật Bản đã ký thỏa thuận khoáng sản với Mỹ, nhằm đảm bảo cam kết của cả hai quốc gia trong việc tăng cường chuỗi cung ứng và thúc đẩy công nghệ pin EV.

Đáng chú ý, thỏa thuận này cho phép các khoáng sản từ Nhật Bản đáp ứng các yêu cầu về nguồn cung ứng để hưởng khoản tín dụng thuế dành cho xe điện của Mỹ, có trị giá lên tới 7.500 USD cho mỗi xe. Năm 2022, Tổng thống Mỹ đã ký Đạo luật Giảm lạm phát, trong đó trợ cấp cho sản xuất xe điện và pin trong nước.

Trả lời phỏng vấn CNBC, ông David Boling, Giám đốc phụ trách thị trường Nhật Bản và châu Á tại Eurasia Group, cho biết thỏa thuận khoáng sản đã được đàm phán trong thời gian rất nhanh, trong khi các thỏa thuận tương tự thường mất nhiều năm.

Tuy nhiên, theo ông Boling, các công ty chế tạo ô tô Nhật Bản vẫn còn rất nhiều việc phải làm trong lĩnh vực xe điện, nếu họ muốn trở thành những "người chơi" chính.

Nhật Bản đã tụt lại phía sau trong lĩnh vực xe điện. Nikkei Asia ước tính các nhà sản xuất ô tô phương Tây và Trung Quốc kiểm soát khoảng 90% thị trường EV toàn cầu vào năm 2022, trong khi các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản chỉ chiếm chưa đến 5% thị phần.

Dù vậy, các nhà sản xuất ô tô “xứ Phù tang” như Toyota đang có những động thái để thu hẹp khoảng cách. Trong cuộc họp báo đầu tiên, tân Giám đốc điều hành Toyota, Sato Koji, đã thông báo Toyota có kế hoạch phát hành 10 mẫu xe điện chạy bằng pin mới với doanh số hằng năm lên tới 1,5 triệu chiếc vào năm 2026.

Thông báo trên là một sự thay đổi rõ rệt so với tháng 9/2022, khi người tiền nhiệm, ông Akio Toyoda, cho biết nhà sản xuất ô tô này sẽ tiếp tục đầu tư vào nhiều loại phương tiện điện khí hóa - thay vì tập trung vào các phương tiện chạy hoàn toàn bằng điện hoặc chạy bằng pin.

Vào tháng Tư, Honda cũng đã công bố kế hoạch sản xuất hơn 2 triệu xe điện/năm vào năm 2030, với mục tiêu cuối cùng là chỉ bán xe điện chạy pin (BEV) hoặc xe điện chạy bằng hydro trên toàn cầu vào năm 2040.

Cho đến nay, các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản đã tập trung nhiều hơn vào các loại xe lai và hydro. Tương tự như Toyota, các nhà sản xuất ô tô như Honda và Nissan chỉ mới công bố mở rộng đáng kể các dòng xe chạy hoàn toàn bằng điện. Theo Hiệp hội Đại lý Ô tô Nhật Bản, xe điện lai vẫn chiếm 96,8% doanh số bán xe điện mới tại thị trường nội địa.

Tuy nhiên, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cho hay BEV mới là động lực chính thúc đẩy tăng trưởng số lượng EV trên trên toàn thế giới, khi loại xe này chiếm hơn 70% tổng mức tăng trưởng hàng năm vào năm 2022. Theo số liệu từ Argonne National Laboratory, hơn 730.000 BEV đã được bán ở Mỹ trong năm 2022, chiếm 43,5% tổng doanh số bán xe điện trong năm ngoái.

IEA cho biết thêm doanh số bán BEV ở Trung Quốc cũng tăng 60% so với năm 2021 và đạt 4,4 triệu xe trong năm 2022. Theo IEA, thị trường xe điện lớn nhất thế giới này đã thực hiện một loạt các chính sách thúc đẩy xe điện tại các thành phố lớn, chẳng hạn như trợ cấp cho mỗi lần mua xe.

Ông Boling cho rằng các công ty Nhật Bản đã chậm chân ngay từ đầu và gặp khó khăn để cạnh tranh trong cuộc đua về xe điện.

*Căng thẳng chuỗi cung ứng và hướng đi của Nhật Bản

Trong khi đó, Nhật Bản đang phụ thuộc vào Trung Quốc để có nguồn cung các khoáng chất quan trọng cho việc sản xuất các bộ phận xe điện. Theo IEA, hơn 90% xe điện được bán trên thị trường hiện nay có chứa động cơ đồng bộ nam châm vĩnh cửu, vốn sử dụng các nguyên tố đất hiếm có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Một báo cáo của IEA cho thấy Trung Quốc tinh chế 90% các nguyên tố đất hiếm cũng như 60% đến 70% lithium và cobalt, những nguyên liệu cần thiết để sản xuất pin EV. Nhật Bản là nước tiêu thụ các nguyên tố đất hiếm lớn nhất, chẳng hạn như dysprosium, bên ngoài Trung Quốc.

Kristin Vekasi, Phó Giáo sư về khoa học chính trị tại Đại học Maine, nhấn mạnh trong tương lai ngắn hạn hay trung hạn Trung Quốc vẫn là vai trò then chốt trong chuỗi cung ứng.

Trong nỗ lực đa dạng hóa mạng lưới nguồn cung, Chính phủ Nhật Bản và các nhà sản xuất hàng đầu đang theo đuổi những công nghệ mới để giảm sự phụ thuộc vào nguyên liệu có nguồn gốc từ Trung Quốc.

Tờ Nikkei Asia cho hay công ty Proterial, từng mang tên Hitachi Metals trước đây, đang nỗ lực phát triển động cơ EV sử dụng ít kim loại đất hiếm hơn. Năm 2022, Chính phủ Nhật Bản cũng đã phân bổ 6 tỷ yen (42,9 triệu USD) cho một dự án khai thác đất hiếm từ bùn biển sâu.

Dù vậy, theo ông Boling, việc tìm kiếm các giải pháp thay thế cho các nguồn đất hiếm hiện tại sẽ tốn rất nhiều thời gian và chi phí. Trong lúc đó, Nhật Bản phải hiểu rõ sự phụ thuộc vào Trung Quốc và làm tất cả những gì có thể để giảm thiểu rủi ro này.

Hiện tại, Nhật Bản đã nhấn mạnh hợp tác kinh tế như giải pháp để giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng xe điện của Trung Quốc. Một quan chức chính phủ hàng đầu cho biết Nhật Bản sẽ thúc đẩy phát triển tài nguyên khoáng sản quan trọng với Nhóm các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G7) và các quốc gia khác.

Thủ tướng Nhật Bản Fumio Kishida cũng tập trung vào Đông Nam Á, trong đó có Indonesia (In-đô-nê-xia), như một phần trong chiến lược chính sách đối ngoại.

Ông Boling cho rằng mục tiêu của Nhật Bản là phát triển quan hệ kinh tế mạnh mẽ hơn với Indonesia trên nhiều mặt, bao gồm cả các khoáng sản quan trọng. Theo S&P Global Commodity Insights, Indonesia là một trong những nước có trữ lượng nickel lớn nhất thế giới và dự kiến sẽ đóng góp 46% sản lượng nickel sơ cấp toàn cầu vào năm 2027. Nickel là thành phần quan trọng trong việc sản xuất pin lithium-ion mà hầu hết xe điện sử dụng.

Ngoài ra, chính phủ cũng sẽ tiếp tục tài trợ trực tiếp cho các dự án phát triển mỏ và luyện kim của các công ty Nhật Bản. Theo ông Boling, tham vọng về EV của Nhật Bản là “chất xúc tác” cho thỏa thuận thương mại khoáng sản quan trọng với Mỹ. Hiện nay, vẫn còn phải chờ xem liệu các sáng kiến gần đây từ các nhà sản xuất ô tô và cơ quan chính phủ có hiện thực hóa những tham vọng của Tokyo hay không./.