Thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan: Chuyển từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ

Tiếp tục Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, sáng 23/8, Quốc hội biểu quyết thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan với 471/474 đại biểu tham gia biểu quyết tán thành (tỷ lệ 94,20%). Trước đó, Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn đã đọc báo cáo về việc tiếp thu, giải trình và chỉnh lý Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan theo kết luận của Ủy ban Thường vụ Quốc hội.

Với việc được Quốc hội thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan sẽ nhằm tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, thúc đẩy chuyển đổi số, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước về hải quan.

Theo Bộ trưởng Bộ Tài chính Ngô Văn Tuấn, sau 12 năm thực hiện, Luật Hải quan năm 2014 đã tạo nền tảng quan trọng cho cải cách thủ tục hành chính, hiện đại hóa công tác quản lý hải quan, chuyển mạnh từ phương thức quản lý truyền thống sang quản lý rủi ro. Những đổi mới này góp phần rút ngắn thời gian thông quan, tạo thuận lợi cho hoạt động xuất nhập khẩu, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của thương mại điện tử, chuyển đổi số, các mô hình giao thương mới và yêu cầu hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng khiến một số quy định của Luật Hải quan bộc lộ hạn chế, chưa theo kịp thực tiễn và chưa bảo đảm tính đồng bộ với hệ thống pháp luật hiện hành. Cùng với đó, chủ trương tinh gọn bộ máy, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, cải cách thủ tục hành chính, xây dựng Chính phủ số và phát triển kinh tế số đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện khung khổ pháp lý về hải quan.

Theo Bộ trưởng Ngô Văn Tuấn, việc sửa đổi Luật Hải quan nhằm xây dựng ngành hải quan số, hiện đại, minh bạch; tạo thuận lợi tối đa cho hoạt động thương mại, đồng thời nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và tăng cường năng lực phòng, chống gian lận thương mại.

Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Hải quan gồm 4 điều để phù hợp với chức danh, tên gọi, chức năng, nhiệm vụ theo mô hình tổ chức bộ máy mới sau sắp xếp tổ chức bộ máy nhà nước. Theo đó, trọng tâm là tiếp tục cải cách thủ tục hành chính và thúc đẩy chuyển đổi số thông qua sửa đổi các quy định về hồ sơ hải quan, cơ chế một cửa quốc gia, quản lý rủi ro, quản lý tuân thủ; đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, cắt giảm các thủ tục không còn phù hợp và tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin. Đây là nền tảng pháp lý để hình thành mô hình hải quan số, hải quan thông minh.

Luật đồng thời đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với nâng cao năng lực quản lý nhà nước; giao Chính phủ và Bộ Tài chính quy định chi tiết một số nội dung thuộc thẩm quyền nhằm bảo đảm tính chủ động, linh hoạt trong tổ chức thực hiện, phù hợp với yêu cầu cải cách hành chính và đổi mới mô hình tổ chức của ngành hải quan.

Trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển nhanh, Luật bổ sung các quy định về kiểm định hải quan, quản lý tuân thủ, kiểm tra, giám sát hàng hóa xuất nhập khẩu qua nền tảng thương mại điện tử; hoàn thiện quy định về kho bãi hải quan, hàng miễn thuế, hàng hóa trung chuyển và phát triển các dịch vụ thương mại gắn với trung tâm logistics cùng các mô hình kinh tế mới.

Luật cũng rà soát các quy định liên quan đến tổ chức bộ máy, chức danh, thẩm quyền của các cơ quan có liên quan; sửa đổi, bổ sung một số quy định của Luật Xử lý vi phạm hành chính và các luật có liên quan, bãi bỏ những quy định không còn phù hợp hoặc đã được điều chỉnh tại các luật khác, qua đó bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ của hệ thống pháp luật.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng, Luật Hải quan đã tập trung vào yêu cầu bảo đảm tính khả thi của hải quan số, đặc biệt là hạ tầng dữ liệu, kết nối giữa các cơ quan quản lý, quản lý thương mại điện tử xuyên biên giới và cơ chế kiểm soát rủi ro.

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia thì cần hoàn thiện hệ thống dữ liệu liên thông trước khi luật có hiệu lực. Theo đó, việc chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, tăng cường quản lý rủi ro chỉ có thể phát huy hiệu quả khi cơ quan hải quan có khả năng kết nối, khai thác và phân tích dữ liệu từ nhiều hệ thống như hải quan, thuế, ngân hàng và dữ liệu phục vụ thương mại điện tử.

Do đó, cần có lộ trình cụ thể để hoàn thiện hạ tầng dữ liệu cốt lõi, đồng thời đánh giá mức độ sẵn sàng của hệ thống trước khi triển khai các quy định mới. Mục tiêu là tránh tình trạng luật đã có hiệu lực nhưng hạ tầng chưa đồng bộ, khiến thời gian xử lý thủ tục hoặc kiểm tra sau thông quan bị kéo dài.

Theo đại biểu Quốc hội Vũ Tuấn Anh (Đoàn Phú Thọ), việc đề nghị nghiên cứu mở rộng đối tượng được làm đại lý thủ tục hải quan đối với hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh khi đáp ứng đầy đủ điều kiện. Theo đại biểu, việc này phù hợp với chủ trương phát triển kinh tế tư nhân, bảo đảm quyền tự do kinh doanh những ngành nghề pháp luật không cấm và đồng bộ với pháp luật về thuế, trong đó hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh đã được phép cung cấp dịch vụ làm thủ tục về thuế.

Đại biểu cho rằng hoạt động đại lý thủ tục hải quan đòi hỏi năng lực chuyên môn, nhưng hộ kinh doanh, cá nhân kinh doanh hoàn toàn có thể đáp ứng các điều kiện cần thiết. Vì vậy, việc bổ sung nhóm đối tượng này vào diện được kinh doanh dịch vụ đại lý làm thủ tục hải quan là phù hợp với thực tiễn.

Luật có hiệu lực từ ngày 1/3/2027, tạo thời gian để các cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và các tổ chức, cá nhân chuẩn bị các điều kiện cần thiết triển khai.