Thúc đẩy công nghệ sinh học, nâng tầm chất lượng giống cây trồng

Công nghệ sinh học, đặc biệt là công nghệ chỉnh sửa gen, đang mở ra nhiều triển vọng trong chọn tạo giống cây trồng có năng suất, chất lượng cao, khả năng chống chịu sâu bệnh và thích ứng với biến đổi khí hậu. Trước xu hướng phát triển mạnh mẽ trên thế giới, Việt Nam đang từng bước hoàn thiện cơ chế quản lý, thúc đẩy nghiên cứu và ứng dụng các công nghệ này vào sản xuất nông nghiệp.

Chiều 10/11, tại Hà Nội, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức Hội thảo trực tuyến “Cây trồng công nghệ sinh học - Xu hướng ứng dụng trên toàn cầu và định hướng phát triển ở Việt Nam”.

Ông Nguyễn Văn Long, Vụ trưởng Vụ Khoa học và Công nghệ (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, công nghệ sinh học đã đạt nhiều thành tựu quan trọng trên thế giới, góp phần tạo ra các giống cây trồng và nông sản chất lượng cao. Trong bối cảnh nông nghiệp phải đối mặt với biến đổi khí hậu, dịch bệnh và yêu cầu phát triển bền vững, việc nghiên cứu, làm chủ và ứng dụng công nghệ tiên tiến ngày càng cấp thiết.

Tại Việt Nam, định hướng này được cụ thể hóa thông qua nhiều chủ trương, chính sách quan trọng, nổi bật là Nghị quyết số 36-NQ/TW ngày 30/1/2023 của Bộ Chính trị về phát triển và ứng dụng công nghệ sinh học phục vụ phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới và Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Cùng với việc cụ thể hóa danh mục công nghệ chiến lược, Việt Nam cũng đẩy mạnh hợp tác quốc tế, tiếp cận kinh nghiệm từ các quốc gia đi đầu nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp.

Theo TS. Rhodora Romero-Aldemita, Giám đốc điều hành Tổ chức Quốc tế về tiếp thu các ứng dụng công nghệ sinh học trong nông nghiệp (ISAAA), tính đến hết năm 2024, có 73 quốc gia cho phép canh tác hoặc sử dụng hơn 20 loại cây trồng biến đổi gen. Trong đó, 44 quốc gia trực tiếp canh tác và 29 quốc gia cho phép nhập khẩu để sử dụng làm thực phẩm, thức ăn chăn nuôi.

Năm 2024, diện tích canh tác cây trồng biến đổi gen toàn cầu đạt 218,7 triệu ha, tăng gần 3,7 triệu ha so với năm trước và là mức cao nhất kể từ khi công nghệ này được thương mại hóa. Đậu tương, ngô, bông và cải dầu tiếp tục là những cây trồng có diện tích ứng dụng lớn nhất. Bên cạnh các tính trạng kháng sâu, chịu thuốc trừ cỏ, nghiên cứu hiện còn hướng đến cải thiện chất lượng, giá trị dinh dưỡng và khả năng chống chịu điều kiện bất lợi.

Tại Việt Nam, cây trồng biến đổi gen được đưa vào sản xuất thương mại từ năm 2015, trước hết trên cây ngô. Tổng diện tích canh tác ngô biến đổi gen lũy kế giai đoạn 2015-2024 vượt 1,3 triệu ha; riêng năm 2024, diện tích này ước tính chiếm gần 50% tổng diện tích ngô cả nước.

Ông Phùng Danh Huân, đại diện Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật cho biết, đến tháng 8/2026, Việt Nam đã công nhận lưu hành 31 giống ngô biến đổi gen; trong đó, các giống mang tổ hợp gen vừa kháng sâu, vừa chịu thuốc trừ cỏ chiếm hơn 80% diện tích ngô biến đổi gen. Ngoài ra, 64 sự kiện biến đổi gen đã được phê duyệt sử dụng làm thực phẩm và thức ăn chăn nuôi.

Thực tiễn sản xuất cho thấy, ứng dụng ngô biến đổi gen trong 10 năm qua giúp giảm khoảng 134.760 kg thuốc trừ cỏ và trên 62.000 kg thuốc trừ sâu, đồng thời giảm nguy cơ nhiễm độc tố aflatoxin trên hạt ngô, tiết kiệm công lao động và hạn chế tác động đến môi trường.

Bên cạnh việc cho phép lưu hành cây trồng biến đổi gen, Việt Nam đang mở rộng nghiên cứu, ứng dụng công nghệ sinh học trong chọn tạo giống. Thực hiện Đề án phát triển công nghiệp sinh học ngành nông nghiệp đến năm 2030 theo Quyết định số 429/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, toàn ngành đã phê duyệt 49 nhiệm vụ khoa học và công nghệ, trong đó có 21 nhiệm vụ thuộc lĩnh vực công nghệ sinh học cây trồng.

Giai đoạn 2021-2025, chương trình công nghệ sinh học nông nghiệp huy động 19 cơ quan nghiên cứu, triển khai trên 26 loại cây trồng và chọn tạo được 36 giống, nổi bật là các giống lúa chịu ngập, mặn, hạn; lạc kháng bệnh héo xanh; đậu tương kháng gỉ sắt và cà chua kháng virus.

Cùng với những kết quả đạt được, việc phát triển các công nghệ mới, nhất là chỉnh sửa gen, đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện hành lang pháp lý, cơ chế quản lý và thương mại hóa kết quả nghiên cứu.

Bà Tạ Thị Kiều Anh, đại diện Cục Bảo tồn thiên nhiên và Đa dạng sinh học (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, năm 2026, Việt Nam đã thiết lập cơ chế quản lý riêng đối với cây trồng chỉnh sửa gen, phân biệt với cây trồng biến đổi gen. Đây là cơ sở quan trọng để tạo điều kiện cho nghiên cứu, ứng dụng công nghệ mới, đồng thời bảo đảm yêu cầu an toàn sinh học.

Theo TS. Lưu Quang Minh, Phó Vụ trưởng Vụ Khoa học kỹ thuật và Công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), hiện nay, sản phẩm biến đổi gen (GMO) và sản phẩm chỉnh sửa gen được phân biệt ngày càng rõ dựa trên đặc tính của sản phẩm, cụ thể là có hay không có ADN ngoại lai, thay vì chỉ căn cứ vào phương pháp tạo ra sản phẩm. Đây là thay đổi căn bản trong cách tiếp cận quản lý, giúp xây dựng cơ chế ứng xử phù hợp với từng nhóm sản phẩm.

Để giải quyết những điểm chưa thống nhất giữa pháp luật về khoa học, công nghệ và pháp luật chuyên ngành nông nghiệp, cơ chế sandbox (thử nghiệm có kiểm soát) có thể được xem xét áp dụng. Theo ông Lưu Quang Minh, đối với những vấn đề thực tiễn đặt ra nhưng quy định hiện hành chưa đáp ứng, các bộ, ngành có thể trình Chính phủ ban hành cơ chế thử nghiệm. Sandbox không chỉ giúp đánh giá công nghệ, sản phẩm mà quan trọng hơn là cung cấp cơ sở thực tiễn để điều chỉnh, hoàn thiện chính sách.

Theo các chuyên gia, công nghệ chỉnh sửa gen, đặc biệt là nền tảng CRISPR/Cas, có tiềm năng tạo ra các giống cây trồng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu và nâng cao chất lượng nông sản. Tuy nhiên, khác với cây trồng biến đổi gen đã được thương mại hóa, các sản phẩm chỉnh sửa gen tại Việt Nam vẫn đang trong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện cơ chế quản lý.

Thời gian tới, Việt Nam cần tiếp tục xây dựng hành lang pháp lý phù hợp đối với cây trồng chỉnh sửa gen không chứa ADN ngoại lai, hướng tới giảm 50-70% chi phí và thời gian đưa giống mới ra thị trường. Đồng thời, ưu tiên nghiên cứu các giống có khả năng chống chịu sâu bệnh, thích ứng với biến đổi khí hậu và cải thiện chất lượng dinh dưỡng. Việc hoàn thiện chính sách, đơn giản hóa thủ tục gắn với bảo đảm an toàn sinh học sẽ tạo nền tảng thúc đẩy nghiên cứu, ứng dụng và thương mại hóa cây trồng công nghệ sinh học, góp phần nâng cao năng suất, chất lượng và sức cạnh tranh của nông nghiệp Việt Nam./.