Tiết kiệm năng lượng - Bài 2: Mở thêm dư địa cho tăng trưởng kinh tế

Việt Nam, với mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng cao và thực hiện cam kết Net Zero vào năm 2050, đang đứng trước bài toán vừa bảo đảm nguồn cung, vừa tối ưu hóa hiệu suất sử dụng nhằm giảm thiểu rủi ro từ thị trường quốc tế.

Những cú sốc năng lượng từ Trung Đông và xung đột Nga – Ukraine kéo dài cho thấy các nền kinh tế phụ thuộc nhiều vào nhiên liệu hóa thạch dễ chịu tác động mạnh từ biến động giá cả. Điều này đặt ra yêu cầu phải chủ động hơn trong tiết kiệm và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng.

Trước bối cảnh đó, việc coi tiết kiệm năng lượng như một “nguồn cung tại chỗ” không chỉ là giải pháp trước mắt mà còn góp phần nâng cao khả năng chống chịu và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo đánh giá của ông Mạc Quốc Anh, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội, sự vào cuộc của Bộ Chính trị, Chính phủ và các bộ ngành thông qua điều tiết nguồn cung, chính sách thuế phí và khuyến cáo tiết kiệm là “rất kịp thời”.

Ông Mạc Quốc Anh cho rằng nếu doanh nghiệp thực sự quyết liệt triển khai các giải pháp tiết kiệm nhiên liệu một cách đồng bộ, mức tiết giảm hoàn toàn có thể đạt 5 - 15% so với tiêu dùng lâu nay. Với quy mô tiêu thụ xăng dầu cả nước năm 2025 khoảng 25,2–26,4 triệu m3/tấn, tương đương 69.000–72.000 m3/tấn mỗi ngày, nếu giảm bình quân 10% thì nhu cầu có thể giảm khoảng 7.000 m3/tấn/ngày. Con số này cho thấy tiết kiệm không chỉ mang tính biểu tượng, mà có thể tạo ra “nguồn cung mới” tương đương với việc bổ sung thêm một lượng nhập khẩu đáng kể.

Thực tế, ngay sau Kết luận số 14-KL/TW ngày 20/3/2026 về bảo đảm nguồn cung, ổn định giá nhiên liệu trong tình hình mới của Bộ Chính trị, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã chủ trì cuộc họp Thường trực Chính phủ để triển khai, đồng thời kêu gọi toàn hệ thống chính trị, người dân và doanh nghiệp sử dụng năng lượng tiết kiệm, hiệu quả; coi đây là cơ hội thúc đẩy chuyển đổi năng lượng. Động thái này cho thấy tiết kiệm năng lượng không còn là khuyến nghị mang tính vận động, mà trở thành một công cụ điều hành vĩ mô song hành với tăng nguồn cung.

Song song với đó, Chính phủ cũng triển khai các giải pháp tăng nguồn nhiên liệu để giảm áp lực phụ thuộc nhập khẩu. Quỹ bình ổn giá xăng dầu đã được sử dụng hơn 3.000 tỷ đồng trong tổng số hơn 5.600 tỷ đồng, góp phần giảm tác động từ biến động giá thế giới.

Chính sách giảm thuế nhập khẩu ưu đãi (MFN) về 0% đến hết tháng 4 cũng khuyến khích doanh nghiệp đa dạng hóa nguồn nhập khẩu. Nhờ đó, theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan (Bộ Tài chính), nửa đầu tháng 3, nhập khẩu xăng dầu tăng hơn 41% về lượng. Bên cạnh đó, nhập khẩu khí từ Australia và Mỹ cũng gia tăng, cho thấy nỗ lực mở rộng nguồn cung ngoài khu vực truyền thống.

Tuy nhiên, theo ông Mạc Quốc Anh, tăng nguồn cung chỉ là một vế của bài toán. “Tiết kiệm năng lượng vẫn phải được coi là “nguồn cung tại chỗ”. Muốn thị trường bền hơn, phải đi bằng hai chân: bảo đảm nguồn cung vật chất và giảm tốc độ tiêu hao năng lượng của nền kinh tế”, ông Mạc Quốc Anh nhấn mạnh.

Quan điểm này phản ánh cách tiếp cận mới trong điều hành năng lượng thay vì chỉ tập trung mua thêm nhiên liệu, cần giảm cường độ tiêu hao trong sản xuất, vận tải và dịch vụ.

Ở góc độ doanh nghiệp, tiết kiệm năng lượng không nên được hiểu là cắt giảm hoạt động mà là nâng cao hiệu suất vận hành.

Ông Mạc Quốc Anh cho rằng, tiết kiệm nhiên liệu phải gắn với ba yếu tố, tránh lãng phí trong vận hành, ứng dụng công nghệ và đặt trong tư duy phát triển kinh tế xanh. Ví dụ trong vận tải thay vì giảm chuyến xe, doanh nghiệp có thể tối ưu tuyến đường, gom hàng đủ tải, giảm xe chạy rỗng.

Hiện tượng xe chạy rỗng chiều về chiếm tới 30–40% trên một số tuyến, khiến chi phí nhiên liệu tăng cao. Nếu giảm xuống 10–15%, chi phí vận hành sẽ giảm đáng kể mà quy mô hoạt động vẫn được duy trì.

Chi phí logistics của Việt Nam hiện chiếm khoảng 16 - 20% GDP, cao hơn nhiều so với nhiều quốc gia trong khu vực. Điều này khiến nền kinh tế nhạy cảm hơn với biến động giá nhiên liệu. Khi giá xăng dầu tăng, chi phí vận tải và sản xuất lập tức bị đẩy lên, gây áp lực lên lạm phát. Vì vậy, tiết kiệm nhiên liệu không chỉ giúp doanh nghiệp giảm chi phí mà còn góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

Theo TS. Cấn Văn Lực, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, nhu cầu xăng dầu và khí đốt của Việt Nam khoảng 26,65 triệu tấn, trong khi nguồn cung nội địa chỉ đạt 14,5 triệu tấn, tức chỉ đáp ứng hơn một nửa nhu cầu.

Nhiên liệu bay Jet-A1 mới tự chủ khoảng 38%, LPG đáp ứng 12% và LNG gần như phụ thuộc nhập khẩu. Điều này cho thấy nền kinh tế vẫn phụ thuộc lớn vào nguồn cung bên ngoài, khiến tiết kiệm năng lượng trở thành giải pháp giảm rủi ro hiệu quả.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn nhận định, sự biến động cực mạnh của giá dầu thô do căng thẳng tại Trung Đông, đặc biệt là xung đột giữa các cường quốc năng lượng, đã tạo ra nguy cơ khủng hoảng năng lượng toàn cầu lần thứ ba.

Nhìn lại lịch sử điều hành kinh tế, Việt Nam đã tích lũy được những bài học kinh nghiệm xương máu từ các giai đoạn khủng hoảng năng lượng năm 2008 và đặc biệt là năm 2022.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân cho rằng, tiết kiệm năng lượng trong bối cảnh hiện nay có ý nghĩa lâu dài, đồng thời đề xuất các cơ quan hành chính cắt giảm 10 - 15% điện năng tiêu thụ, linh hoạt áp dụng làm việc trực tuyến và khuyến khích sử dụng phương tiện công cộng. Đây là những biện pháp nhanh, chi phí thấp nhưng có thể tạo hiệu quả tức thì.

Ở góc độ chiến lược, PGS.TS Trương Mạnh Tiến, Chủ tịch Hội Kinh tế Môi trường Việt Nam cho rằng, tiết kiệm năng lượng đã được xác định là vấn đề mang tính chiến lược, đặc biệt khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao và cam kết phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050.

Theo PGS.TS Trương Mạnh Tiến, khu vực công nghiệp tiêu thụ phần lớn năng lượng nhưng hiệu quả còn thấp do công nghệ lạc hậu. Vì vậy, chuyển đổi công nghệ, loại bỏ dây chuyền tiêu tốn năng lượng là giải pháp cốt lõi để tiết kiệm thực chất.

Bên cạnh công nghiệp, giao thông cũng là lĩnh vực tiêu thụ năng lượng lớn. Tình trạng ùn tắc tại đô thị không chỉ gây lãng phí thời gian mà còn làm gia tăng tiêu hao nhiên liệu. Việc chuyển đổi sang phương tiện điện là xu hướng tất yếu, nhưng cần lộ trình hợp lý để tránh gia tăng áp lực hạ tầng.

Theo chuyên gia kinh tế Nguyễn Trí Hiếu, tiết kiệm năng lượng đóng vai trò như “van điều tiết” giúp nền kinh tế vận hành ổn định. Nếu đạt mức tiết kiệm 8 - 10% tổng tiêu thụ năng lượng, nền kinh tế có thể giảm đáng kể áp lực đầu tư vào các dự án nguồn điện mới, đồng thời tạo dư địa cho tăng trưởng. Ông Hiếu nhấn mạnh phần chi phí tiết kiệm được có thể chuyển thành nguồn lực đầu tư công nghệ và nâng cao năng suất.

Một khía cạnh quan trọng khác là tiết kiệm năng lượng có thể triển khai nhanh hơn nhiều so với việc xây dựng các nguồn cung mới. Trong khi các dự án điện lớn thường mất vài năm để hoàn thành, các giải pháp tiết kiệm năng lượng có thể áp dụng ngay với chi phí thấp.

Thực tế cho thấy, chi phí để tiết kiệm 1 kW công suất thấp hơn đáng kể so với chi phí sản xuất và truyền tải 1 kW điện mới. Vì vậy, tiết kiệm năng lượng được xem như một “nguồn năng lượng mới” với hiệu quả ngay lập tức.

Từ góc độ chính sách, việc kết hợp tăng nguồn cung với tiết kiệm năng lượng đang hình thành mô hình điều hành chủ động hơn. Chính phủ sử dụng các công cụ thuế, quỹ bình ổn và đa dạng hóa nhập khẩu để bảo đảm nguồn cung, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp và người dân giảm tiêu hao, tối ưu vận hành và chuyển đổi công nghệ. Khi các giải pháp này được triển khai đồng bộ, áp lực lên hệ thống năng lượng sẽ giảm đáng kể, qua đó củng cố nền tảng ổn định kinh tế vĩ mô.

Nhìn rộng hơn, tiết kiệm năng lượng không chỉ là giải pháp vượt qua biến động trước mắt mà còn mở ra dư địa tăng trưởng dài hạn. Khi chi phí năng lượng giảm, doanh nghiệp có thể giữ giá thành ổn định, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường. Đồng thời, nền kinh tế giảm phụ thuộc nhập khẩu, tăng khả năng chống chịu trước các cú sốc bên ngoài.

Có thể thấy, trong bối cảnh nhu cầu năng lượng tăng nhanh và nguồn tài nguyên dần thu hẹp, tiết kiệm năng lượng đang trở thành lựa chọn chiến lược. Khi mỗi doanh nghiệp tối ưu vận hành, mỗi ngành nâng cao hiệu suất và mỗi người dân thay đổi thói quen tiêu dùng, tổng thể nền kinh tế sẽ hình thành một “nguồn cung mới” không cần đầu tư lớn nhưng hiệu quả cao. Đây chính là nền tảng để vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa duy trì tăng trưởng bền vững trong giai đoạn mới.