Tìm giải pháp kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu

Xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam tiếp tục tăng trưởng tích cực trong 5 tháng đầu năm 2026 nhưng nhập khẩu tăng cao đã khiến cán cân thương mại đảo chiều sang nhập siêu. Trước yêu cầu duy trì tăng trưởng xuất khẩu và bảo đảm cân bằng thương mại, sáng 12/6 Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) đã phối hợp với các hiệp hội ngành hàng tổ chức Hội nghị tìm giải pháp quản trị rủi ro, kiểm soát nhập siêu, thúc đẩy xuất khẩu.

Phát biểu tại hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết: Bộ Công Thương đang triển khai nhiều giải pháp nhằm thực hiện chỉ đạo của Chính phủ về thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu hai con số theo tinh thần Nghị quyết số 148/NQ-CP về ban hành Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 06-NQ/TW ngày 24 tháng 01 năm 2022 của Bộ Chính trị về Quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, trong bối cảnh các bộ, ngành được giao mục tiêu thúc đẩy tăng trưởng kinh tế ở mức hai con số, hoạt động xuất khẩu tiếp tục được xác định là một trong những động lực quan trọng của tăng trưởng. Tuy nhiên, tình hình chính trị, kinh tế thế giới còn nhiều biến động, trong khi đầu tư cho sản xuất, kinh doanh chưa đạt kỳ vọng, đang đặt ra không ít thách thức đối với hoạt động xuất nhập khẩu.

Thống kê từ Cục Xuất nhập khẩu, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam trong 5 tháng đầu năm 2026 đạt gần 215,7 tỷ USD, tăng 19,5% so với cùng kỳ năm 2025. Đây là mức tăng trưởng khá cao trong bối cảnh thương mại toàn cầu còn tiềm ẩn nhiều rủi ro từ xung đột địa chính trị, xu hướng bảo hộ thương mại và sự thay đổi chính sách tại nhiều thị trường lớn.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, nhập khẩu tăng tới 30,8%, đạt gần 229,5 tỷ USD. Riêng tháng 5/2026, Việt Nam nhập siêu khoảng 5,2 tỷ USD, nâng mức nhập siêu lũy kế 5 tháng lên khoảng 13,8 tỷ USD. Điều đáng chú ý là cùng kỳ năm trước, cán cân thương mại vẫn xuất siêu khoảng 5,1 tỷ USD.

Nhìn nhận về vấn đề này, ông Trần Quốc Toản - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu chỉ ra rằng: Sự đảo chiều của cán cân thương mại phản ánh nhu cầu nhập khẩu nguyên liệu, máy móc, thiết bị phục vụ sản xuất đang tăng mạnh khi các doanh nghiệp đẩy mạnh mở rộng sản xuất và tận dụng cơ hội thị trường. Tuy nhiên, điều này cũng đặt ra yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp quản trị nhập khẩu hiệu quả hơn, tránh nguy cơ nhập siêu kéo dài ảnh hưởng đến ổn định kinh tế vĩ mô.

Một điểm đáng chú ý khác là khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) tiếp tục đóng vai trò chủ lực trong hoạt động xuất khẩu. Trong tổng kim ngạch xuất khẩu gần 215,7 tỷ USD, khu vực FDI đạt 171,47 tỷ USD, tăng 24,7% và chiếm tới 79,5% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong khi đó, khu vực doanh nghiệp trong nước chỉ đạt 44,19 tỷ USD, tăng 2,9% và chiếm 20,5%.

"Con số này cho thấy khu vực doanh nghiệp nội địa vẫn chưa thực sự tận dụng được đà phục hồi của thương mại toàn cầu. Khoảng cách về năng lực sản xuất, công nghệ, quy mô và khả năng tham gia chuỗi cung ứng quốc tế tiếp tục là những rào cản lớn đối với doanh nghiệp Việt Nam", ông Trần Quốc Toản cho hay.

Xét theo cơ cấu ngành hàng, nhóm công nghiệp chế biến tiếp tục là động lực chính của xuất khẩu khi đạt 196,47 tỷ USD, tăng 21,4%, chiếm hơn 90,6% tổng kim ngạch xuất khẩu. Nhóm nông, lâm, thủy sản đạt 18,16 tỷ USD, tăng 1,6%.

Trong nhóm công nghiệp chế biến, ngành điện tử tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt. Xuất khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 56,19 tỷ USD, tăng tới 46,2% so với cùng kỳ năm trước. Xuất khẩu điện thoại và linh kiện đạt 26,37 tỷ USD, tăng 17,7%; máy móc, thiết bị, dụng cụ và phụ tùng khác đạt 26,9 tỷ USD, tăng 22,1%.

Đây là những tín hiệu tích cực cho thấy Việt Nam tiếp tục hưởng lợi từ xu hướng dịch chuyển chuỗi cung ứng, sự bùng nổ của các ngành công nghệ cao, trí tuệ nhân tạo và đầu tư trung tâm dữ liệu trên thế giới.

Tuy nhiên, ở chiều nhập khẩu, các nhóm hàng phục vụ sản xuất cũng tăng rất mạnh. Riêng nhập khẩu máy vi tính, sản phẩm điện tử và linh kiện đạt 88,2 tỷ USD, tăng 57,1%; nhập khẩu máy móc, thiết bị và phụ tùng cũng tăng tương đương.

Đánh giá từ Cục Xuất nhập khẩu, khoảng 87,8% tổng kim ngạch nhập khẩu hiện nay là nguyên liệu, máy móc, thiết bị và đầu vào phục vụ sản xuất. Điều này cho thấy nhập siêu chủ yếu xuất phát từ nhu cầu phát triển sản xuất và mở rộng năng lực công nghiệp. Tuy nhiên, về dài hạn, Việt Nam vẫn cần nâng cao tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ để giảm phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu và linh kiện nhập khẩu.

Đối với nhóm nông sản, bức tranh xuất khẩu có sự phân hóa khá rõ nét. Rau quả tiếp tục duy trì tăng trưởng ấn tượng với kim ngạch 2,77 tỷ USD, tăng 20,4%. Thủy sản đạt 4,67 tỷ USD, tăng 11%. Hạt tiêu đạt gần 790 triệu USD, tăng 14,4%.

Ngược lại, nhiều ngành hàng xuất khẩu chủ lực đang chịu áp lực về giá. Xuất khẩu gạo đạt hơn 2 tỷ USD nhưng giá xuất khẩu bình quân giảm 9,1%; cà phê đạt 4,23 tỷ USD nhưng giá xuất khẩu bình quân giảm gần 20%; cao su giảm cả lượng lẫn giá trị; chè tiếp tục suy giảm về sản lượng xuất khẩu.

Không chỉ đối mặt với áp lực thị trường, nhiều ngành hàng còn đang phải thích ứng với các tiêu chuẩn mới về môi trường, truy xuất nguồn gốc, phát triển bền vững và các biện pháp phòng vệ thương mại ngày càng gia tăng tại các thị trường nhập khẩu lớn.

Qua tổng hợp ý kiến từ các hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp xuất khẩu, theo ông Trần Quốc Toản, Cục Xuất nhập khẩu cho biết, hiện nay doanh nghiệp đang gặp khó khăn tập trung vào 5 nhóm vấn đề lớn.

Theo đó, nhiều doanh nghiệp phản ánh khó khăn trong tiếp cận vốn, chi phí tài chính tăng cao, thiếu hụt lao động có tay nghề và hạn chế về công nghệ chế biến sâu.

Cùng đó, các yêu cầu ngày càng khắt khe về tiêu chuẩn kỹ thuật, an toàn thực phẩm và truy xuất nguồn gốc. Một số ngành hàng cho rằng chi phí thử nghiệm, kiểm nghiệm còn cao, hệ thống dữ liệu truy xuất nguồn gốc chưa đồng bộ giữa các địa phương.

Ngoài ra, chi phí logistics vẫn ở mức cao, đặc biệt đối với các ngành nông sản và thủy sản. Một số doanh nghiệp còn gặp khó khăn về hoàn thuế, thanh toán quốc tế và các thủ tục liên quan đến dòng tiền.

Hơn nữa, nhiều doanh nghiệp kiến nghị tiếp tục cắt giảm thủ tục kiểm tra chuyên ngành, đẩy mạnh số hóa hồ sơ, rút ngắn thời gian cấp chứng nhận xuất xứ hàng hóa (C/O), giảm tình trạng thanh tra, kiểm tra chồng chéo.

Đặc biệt, trong bối cảnh nhiều quốc gia liên tục điều chỉnh chính sách thương mại, doanh nghiệp mong muốn cơ quan quản lý tăng cường dự báo, cảnh báo sớm các rào cản kỹ thuật, biện pháp phòng vệ thương mại và hỗ trợ tận dụng hiệu quả các FTA thế hệ mới.

Theo đánh giá của các hiệp hội ngành hàng, bên cạnh việc mở rộng thị trường xuất khẩu, điều quan trọng hơn là nâng cao giá trị gia tăng của sản phẩm. Nhiều ngành hàng như dệt may, da giày, thủy sản, hạt điều hay điện tử đều cho rằng Việt Nam cần thúc đẩy mạnh hơn công nghiệp hỗ trợ, phát triển nguyên liệu trong nước và tăng tỷ lệ chế biến sâu để nâng cao năng lực cạnh tranh.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số được Chính phủ giao cho các bộ, ngành và địa phương, việc kiểm soát nhập siêu không thể chỉ thực hiện bằng các biện pháp hành chính đơn thuần. Giải pháp căn cơ phải là nâng cao năng lực nội sinh của doanh nghiệp, tăng tỷ lệ nội địa hóa, phát triển công nghiệp hỗ trợ, giảm phụ thuộc vào nguồn cung bên ngoài và xây dựng hệ sinh thái xuất khẩu bền vững.

Các chuyên gia nhận định, dư địa tăng trưởng xuất khẩu của Việt Nam vẫn còn rất lớn nhờ mạng lưới 17 hiệp định thương mại tự do đã ký kết với hơn 60 nền kinh tế trên thế giới. Tuy nhiên, để biến cơ hội thành kết quả thực tế, cần sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp trong việc tháo gỡ các điểm nghẽn về thể chế, logistics, vốn và thị trường.

Theo các chuyên gia, những tháng cuối năm 2026 sẽ là giai đoạn then chốt để Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu hai con số. Bài toán không chỉ là tăng kim ngạch xuất khẩu mà còn phải nâng cao chất lượng tăng trưởng, kiểm soát hiệu quả nhập siêu và củng cố sức chống chịu của nền kinh tế trước các biến động ngày càng phức tạp của thương mại toàn cầu.