Trung Đông trước ngã rẽ lịch sử

Các đòn tấn công “ăn miếng trả miếng” với cường độ cao không chỉ diễn ra trong lãnh thổ Iran và Israel mà còn lan rộng ra toàn bộ không gian vùng Vịnh, đe dọa trực tiếp các tuyến hàng hải và năng lượng chiến lược của thế giới.

Những vệt khói trên bầu trời Tel Aviv (Israel) khi hệ thống phòng không Israel đánh chặn tên lửa từ Iran ngày 1/3/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Đòn phủ đầu và phản công dây chuyền

Rạng sáng 28/2, Mỹ và Israel triển khai chiến dịch phối hợp quy mô lớn nhằm vào các mục tiêu bên trong Iran, bao gồm cơ sở hạ tầng quân sự, căn cứ tên lửa, hệ thống phòng không và một số địa điểm bị phương Tây nghi liên quan đến chương trình hạt nhân. 

Giới quan sát nhận định mục tiêu của Washington và Tel Aviv là làm suy yếu năng lực răn đe chiến lược của Tehran, đặc biệt là kho tên lửa đạn đạo tầm trung và mạng lưới thiết bị bay không người lái (UAV) – những công cụ giúp Iran duy trì ảnh hưởng khu vực. Dù được mô tả là “giới hạn”, quy mô và tính chất mục tiêu cho thấy đây là một đòn phủ đầu mang tính chiến lược.

Chỉ vài giờ sau, Iran đáp trả bằng các đợt phóng tên lửa và UAV nhằm vào các căn cứ Mỹ tại sáu quốc gia Arập gồm Các Tiểu vương quốc Arập Thống nhất (UAE), Qatar, Kuwait, Bahrain, Saudi Arabia (Arập Xêút) và Iraq – những điểm tựa then chốt trong cấu trúc an ninh vùng Vịnh.

Hệ thống phòng không Patriot và THAAD được kích hoạt liên tục tại Qatar và Bahrain. Nhiều tiếng nổ lớn được ghi nhận gần căn cứ không quân ở UAE và Saudi Arabia. Mỹ thừa nhận có thiệt hại vật chất song cho biết phần lớn tên lửa đã bị đánh chặn.

Diễn biến nghiêm trọng nhất là việc Iran xác nhận Đại giáo chủ Ali Khamenei cùng một số quan chức cấp cao thiệt mạng trong đợt tập kích ban đầu. Đây là biến cố chính trị lớn nhất của Iran kể từ năm 1989. Theo Tiến sĩ Fawaz Gerges, chuyên gia về Trung Đông tại Trường Kinh tế London (LSE), việc loại bỏ lãnh tụ tối cao sẽ không làm Iran sụp đổ ngay lập tức, nhưng có thể kích hoạt quá trình tái cấu trúc quyền lực phức tạp và nguy hiểm, làm gia tăng xu hướng cứng rắn trong nội bộ.

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf phát biểu trong một cuộc họp báo tại Tehran. Ảnh: THX/TTXVN

Về quân sự, Iran được cho là chịu thiệt hại đáng kể về kho tên lửa, hệ thống radar và năng lực phòng không tích hợp. Tuy nhiên, giới phân tích lưu ý Tehran đã xây dựng chiến lược phân tán và ngụy trang khí tài trong nhiều năm, nên khả năng phản công chưa bị vô hiệu hóa hoàn toàn.

Tại Liban, Hezbollah với kho tên lửa lớn có khả năng mở mặt trận phía Bắc Israel nếu được bật đèn xanh. Ở Iraq, nhiều nhóm vũ trang thân Iran đã từng tấn công căn cứ Mỹ và có thể tái khởi động chiến dịch này. Nếu các lực lượng này đồng loạt hành động, Israel và Mỹ sẽ phải phân tán nguồn lực phòng thủ, khiến hai nước này dễ mắc phải những tính toán sai lầm.

Theo ông Andreas Krieg, chuyên gia an ninh tại Đại học King’s College London, “nguy cơ lớn nhất không phải là một trận đánh quyết định, mà là sự tích tụ của nhiều mặt trận phụ, buộc các bên phân tán nguồn lực và gia tăng khả năng tính toán sai lầm”.

Tác động kinh tế đã xuất hiện gần như ngay lập tức. Hàng loạt hãng hàng không hủy chuyến qua không phận Iran, Iraq và vùng Vịnh. Các công ty bảo hiểm hàng hải tăng phí bảo hiểm rủi ro chiến tranh. Trọng tâm lo ngại là Eo biển Hormuz – nơi trung chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu toàn cầu.

Nếu Iran phong tỏa hoặc đe dọa phong tỏa tuyến đường này, giá dầu có thể tăng đột biến, kéo theo hệ lụy dây chuyền tới lạm phát và tăng trưởng toàn cầu. Tuyến Biển Đỏ và Kênh đào Suez cũng đứng trước nguy cơ gián đoạn. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại các tuyến huyết mạch này sẽ tác động trực tiếp đến hoạt động giao thương giữa châu và châu Âu. Theo Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF), một cú sốc dầu kéo dài có thể làm suy giảm đáng kể đà phục hồi kinh tế toàn cầu vốn đang mong manh sau nhiều năm bất ổn.

Khía cạnh nhân đạo cũng nổi lên như một hệ quả đáng lo ngại của cuộc khủng hoảng mới. Nhiều khu dân cư tại Tehran và một số đô thị lớn bị ảnh hưởng các đợt không kích, gây thương vong dân sự và buộc người dân phải sơ tán khẩn cấp. Việc đóng cửa không phận tại nhiều quốc gia Trung Đông làm gián đoạn hoạt động cứu trợ và vận chuyển y tế, trong khi nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu, thuốc men và dịch vụ thiết yếu bắt đầu xuất hiện tại các khu vực bị tấn công

Một trạm xăng ở Seoul, Hàn Quốc. Ảnh: THX/TTXVN

Chiến dịch quân sự cũng làm gia tăng chia rẽ ngay trong nội bộ nước Mỹ, phản ánh sự mâu thuẫn lâu dài giữa yêu cầu bảo đảm an ninh và nỗi ám ảnh về các cuộc chiến Trung Đông kéo dài. Trong khi chính quyền Mỹ khẳng định đây là hành động phủ đầu nhằm “ngăn chặn mối đe dọa hạt nhân” và bảo vệ đồng minh Israel, nhiều nghị sĩ và chuyên gia an ninh cảnh báo Mỹ có nguy cơ bị cuốn vào một vòng xoáy xung đột mới mà chưa có sự phê chuẩn đầy đủ của Quốc hội.

Một số chuyên gia từ Al Jazeera và BBC nhấn mạnh rằng dù Mỹ-Israel đạt một phần mục tiêu răn đe sau màn tấn công phủ đầu đối với Iran, cái giá tiềm năng về ổn định khu vực và kinh tế toàn cầu là rất lớn. Cuộc xung đột này không chỉ ảnh hưởng đến Trung Đông, mà còn định hình lại cục diện địa chính trị thế giới thời gian tới.

Giới quan sát hiện đặt ra 3 kịch bản chính cho cuộc xung đột hiện nay. Thứ nhất là kiểm soát leo thang.  Hai bên tiếp tục trả đũa hạn chế rồi hạ nhiệt thông qua trung gian như Oman hoặc Qatar. Thứ hai là kịch bản leo thang khu vực khi các lực lượng ủy nhiệm tham chiến, mở rộng xung đột sang Liban, Yemen và Iraq.

Thứ ba là kịch bản chiến tranh toàn diện với việc Mỹ mở chiến dịch kéo dài nhằm làm tê liệt năng lực quân sự của Iran, kèm theo việc eo biển Hormuz bị phong tỏa nhiều ngày, dẫn đến khủng hoảng năng lượng toàn cầu. Theo cựu Đại sứ Mỹ tại Israel Daniel Shapiro, “ranh giới giữa răn đe và chiến tranh toàn diện đang mỏng hơn bao giờ hết. Một sai lầm chiến thuật có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền không thể kiểm soát”.

Cuộc xung đột mới chỉ ở giai đoạn khởi phát nhưng đã gây chấn động cấu trúc an ninh khu vực. Khả năng kiểm soát leo thang sẽ phụ thuộc vào tính toán chiến lược của Washington, Tel Aviv và Tehran, cũng như áp lực từ cộng đồng quốc tế.

Trung Đông đang đứng trước một ngã rẽ lịch sử: hoặc đạt được “răn đe vừa đủ” để dừng lại trước "lằn ranh đỏ", hoặc trượt dài vào một cuộc chiến khu vực với hệ lụy sâu rộng về an ninh, năng lượng và thương mại toàn cầu.