Từ lao động "tay chân” đến "tri thức” trên đồng ruộng

Ở đó, tri thức không còn là yếu tố phụ trợ mà trở thành nền tảng cốt lõi để tái cấu trúc phương thức sản xuất, nâng cao giá trị gia tăng và hướng tới phát triển bền vững.

* Khởi nghiệp từ tri thức

Thực tiễn tại Tây Ninh cho thấy, điểm khởi đầu của nông nghiệp bền vững không nằm ở giống hay phân bón, mà ở chất lượng đất – yếu tố nền tảng nhưng lâu nay thường bị xem nhẹ. Câu chuyện của ông Nguyễn Thanh Vũ (56 tuổi) chủ vườn dâu tằm "Ba Phong" ở ấp Tân Lợi, xã Tân Phú là minh chứng rõ nét cho quá trình chuyển đổi từ lao động kinh nghiệm sang lao động dựa trên tri thức.

Sau hai  năm thử nghiệm canh tác hữu cơ nhưng không đạt hiệu quả do chi phí cao, sâu bệnh khó kiểm soát và năng suất thấp, ông Vũ buộc phải quay lại phương thức sản xuất truyền thống. Tuy nhiên, chính thất bại này đã giúp ông nhận ra vấn đề cốt lõi không nằm ở mô hình hữu cơ, mà ở việc chưa hiểu đúng “bản chất sống” của đất. Từ đó, ông chuyển sang tư duy “nuôi đất thay vì nuôi cây”, coi đất là một hệ sinh thái cần được phục hồi.

Trong suốt hai năm tiếp theo, ông tập trung cải tạo đất bằng cách bổ sung hữu cơ từ phụ phẩm nông nghiệp như bã mía, lá cây; nuôi hệ vi sinh vật có lợi; duy trì thảm phủ sinh học tự nhiên. Khi nền đất được phục hồi, ông triển khai mô hình trồng dâu tằm theo quy trình hữu cơ tuần hoàn chuẩn Nhật Bản.

Hiện nay, trên diện tích 2 ha, ông Vũ phát triển vườn với hơn 1.000 cây dâu tằm hơn 5 năm tuổi, trồng xen dừa xiêm, sầu riêng, bưởi. Điểm nổi bật là hệ sinh thái đất được tái tạo rõ rệt với sự xuất hiện dày đặc của trùn đất – chỉ báo sinh học quan trọng về độ phì và sự cân bằng sinh thái.

Hiệu quả kinh tế thể hiện rõ qua năng suất và chi phí sản xuất. Trung bình mỗi ngày, vườn dâu thu hoạch khoảng 50 kg quả, thời điểm cao đạt 100 kg/ngày. Trong khi đó, chi phí đầu vào giảm dần nhờ đất được cải tạo tốt, cây hấp thụ dinh dưỡng hiệu quả hơn, giảm phụ thuộc vào phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Năng suất và chất lượng sản phẩm tăng theo thời gian, tạo nguồn thu ổn định quanh năm.

Không dừng lại ở sản xuất thô, ông Vũ còn phát triển chuỗi giá trị thông qua chế biến và du lịch trải nghiệm. Dâu tươi bán khoảng 50.000 đồng/kg; dâu ngâm 60.000 đồng/kg; dâu sấy 60.000 đồng/túi 250 g. Đồng thời, mô hình mở cửa đón khách tham quan, qua đó gia tăng giá trị dịch vụ.

Theo ông Vũ, “cốt lõi không phải bón nhiều cho cây, mà là tạo điều kiện để đất tự tái sinh”. Khi đất khỏe, cây phát triển ổn định, sâu bệnh giảm thì năng suất tăng. Thực tiễn này cho thấy, lao động nông nghiệp hiện đại không còn dựa vào sức lực, mà là quá trình vận hành tri thức để tối ưu hệ sinh thái sản xuất.

Nếu câu chuyện của ông Nguyễn Thanh Vũ là sự chuyển đổi trong kỹ thuật canh tác, thì hành trình của bà Bùi Thị Ba (66 tuổi, ấp 7, xã Lương Hòa) lại là minh chứng sinh động cho tinh thần lao động bền bỉ gắn với tư duy thị trường.

Khởi nghiệp gần như từ con số không sau dịch cúm gia cầm năm 2003, bà Ba đã xây dựng thành công mô hình sản xuất – kinh doanh chanh không hạt quy mô lớn. Nhận thấy giá trị kinh tế vượt trội của loại cây này, bà bắt đầu trồng thử 100 gốc trên diện tích 2 ha. Tuy nhiên, thất bại liên tiếp xảy ra khi cây không thích nghi với đất phèn, ngập úng.

Không chấp nhận bỏ cuộc, bà chủ động tìm hiểu, phân tích nguyên nhân và điều chỉnh kỹ thuật. Việc lên liếp cao, đào mương thoát nước đã giúp cây phát triển ổn định, mở ra bước ngoặt cho mô hình.

Sau 2 năm, vườn chanh bắt đầu cho trái nhưng đầu ra gặp khó khăn, giá chỉ 2.000–3.000 đồng/kg. Để tìm thị trường, bà chấp nhận cho dùng thử sản phẩm tại chợ, siêu thị. Từ mức tiêu thụ 20–30 kg/ngày, sản lượng dần tăng lên 100–200 kg/ngày.

Bước ngoặt đến khi bà ký gửi sản phẩm vào hệ thống siêu thị Metro với cam kết cung ứng ổn định. Sản lượng tiêu thụ đạt 400–500 kg/ngày, có thời điểm lên tới 1 tấn/ngày. Để đáp ứng nhu cầu, bà mở rộng diện tích lên 10 ha và liên kết thu mua từ các địa phương khác.

Sau hơn 2 năm, sản phẩm chanh không hạt của bà có chỗ đứng vững chắc trên thị trường. Quy mô sản xuất tiếp tục mở rộng lên 30 ha, với thu nhập bình quân khoảng 300 triệu đồng/ha/năm, tổng doanh thu gần 10 tỷ đồng/năm.

Bà thành lập Nông trang Hải Âu, xây dựng thương hiệu chanh không hạt Vica Lime, phát triển vùng nguyên liệu liên kết 500–600 ha, sản lượng đạt 14.000–16.000 tấn/năm. Song song đó, bà đầu tư hệ thống sơ chế, kho lạnh và phát triển sản phẩm chế biến như chanh sấy, nước ép, chanh xí muội. Sản phẩm không chỉ tiêu thụ trong nước mà còn xuất khẩu sang Trung Đông, Singapore, Malaysia, Trung Quốc và từng bước vào thị trường châu Âu.

Từ một hộ nông dân bên bờ phá sản, bà Ba đã trở thành “đầu tàu” hình thành chuỗi giá trị chanh không hạt. Câu chuyện cho thấy, khi tri thức, sự kiên trì và tư duy thị trường hội tụ, lao động nông nghiệp có thể tạo ra những ngành hàng có sức cạnh tranh quốc tế.

* Kiến tạo chuỗi giá trị

Một lát cắt khác của nông nghiệp tri thức tại Tây Ninh là mô hình của ông Nguyễn Văn Hiển, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Thương mại và Đầu tư Chanh Việt (Chavi), tại ấp 5, xã Thạnh Lợi.

Xuất thân từ ngành xây dựng, ông Hiển tiếp cận nông nghiệp bằng tư duy kỹ thuật và quản trị. Ngay từ đầu, ông không đặt câu hỏi “trồng cây gì”, mà tập trung vào “làm thế nào để nông sản đạt chuẩn xuất khẩu”.

Từ định hướng đó, ông phát triển vùng nguyên liệu chanh không hạt khoảng 150 ha, áp dụng tiêu chuẩn GlobalGAP và hướng tới sản xuất hữu cơ. Doanh nghiệp lựa chọn thị trường khó tính như Liên minh châu Âu (EU) làm “thước đo” nâng chuẩn sản xuất.

Thực tế cho thấy, các lô hàng đầu tiên nhanh chóng được chấp nhận, tạo nền tảng mở rộng sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Hà Lan, Mỹ, Na Uy… Đồng thời, Chavi đầu tư chế biến sâu để tận dụng 70% sản lượng không đạt chuẩn xuất khẩu tươi, phát triển sản phẩm như nước chanh đóng lon, tinh dầu, bột chanh.

Hiện nay, doanh nghiệp không chỉ xuất khẩu chanh tươi mà còn mở rộng thị phần sản phẩm chế biến, đồng thời phát triển thêm hơn 10 ha chanh vàng, loại cây có giá trị cao hơn.

Từ các mô hình tiêu biểu này có thể thấy, điểm chung xuyên suốt là sự chuyển dịch từ lao động cơ bắp sang lao động tri thức – nơi người nông dân không chỉ sản xuất mà còn tư duy, tính toán và quản trị chuỗi giá trị.

Ở góc độ quản lý, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh Võ Minh Thành nhấn mạnh, trong điều kiện quỹ đất và năng suất đã tiệm cận giới hạn, con đường tất yếu là phát triển nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, gắn với tiêu chuẩn quốc tế, lấy chất lượng và giá trị gia tăng làm trọng tâm.

Theo ông Võ Minh Thành, ngành nông nghiệp tỉnh sẽ tập trung rà soát, khoanh vùng sản xuất theo thổ nhưỡng; quản lý chặt mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói; tăng cường đầu tư hạ tầng, nhất là hệ thống đê bao; đồng thời đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng thị trường.

Bên cạnh đó, cần khắc phục những hạn chế mang tính hệ thống như sản xuất còn nhỏ lẻ, thiếu liên kết chuỗi; chính sách hỗ trợ chưa kịp thời; chuyển giao khoa học công nghệ còn chậm. Đặc biệt, phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy phục vụ, chủ động hỗ trợ nông dân tiếp cận tri thức, tiêu chuẩn và thị trường.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tây Ninh cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng các mô hình sản xuất quy mô lớn, liên kết chặt chẽ giữa nông dân – hợp tác xã – doanh nghiệp; định hướng rõ cây trồng, vật nuôi chủ lực; phát triển sản phẩm OCOP; đồng thời đẩy mạnh truyền thông để lan tỏa mô hình hiệu quả.Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hội nhập sâu rộng, nông nghiệp Việt Nam không thể phát triển nếu thiếu lực lượng nông dân có tri thức. Ngày Quốc tế Lao động 1/5 vì thế không chỉ là dịp tôn vinh người lao động, mà còn là lời nhắc về yêu cầu tất yếu: lao động phải đi cùng học hỏi, đổi mới và thích ứng.

Từ những cánh đồng Tây Ninh, một thông điệp rõ ràng đang được khẳng định: khi tri thức dẫn dắt, lao động không chỉ tạo ra sản phẩm, mà còn kiến tạo giá trị bền vững cho cả nền nông nghiệp.