Từ “mỏ vàng” đến bế tắc: Nông dân trồng khoai tây ở EU nếm trái đắng vì dư cung

Thế nhưng hiện nay, bức tranh ấy đã hoàn toàn đảo chiều. Ngành khoai tây của Liên minh châu Âu (EU) đang đối mặt với một nghịch lý cay đắng: sản lượng dư thừa trong khi giá bán lao dốc không phanh, đẩy hàng nghìn hộ nông dân vào thế khó.

Trong suốt hơn hai thập kỷ, từ năm 2000 đến 2023, sản lượng khoai tây tại EU đã sụt giảm gần 40%. Nguyên nhân đến từ biến đổi khí hậu ngày càng khắc nghiệt, sự thay đổi trong thói quen tiêu dùng cũng như các quy định chặt chẽ về thuốc bảo vệ thực vật. Nguồn cung thu hẹp khiến giá khoai tây tăng mạnh, tạo động lực để nông dân mở rộng diện tích trồng trọt. Tuy nhiên, chính làn sóng đầu tư ồ ạt ấy lại đặt nền móng cho cuộc khủng hoảng hiện nay.

Khi giá cao trở thành “tín hiệu xanh”, nông dân ở nhiều quốc gia đồng loạt quay lại với khoai tây. Theo ông Geoffroy d’Evry, Chủ tịch Liên đoàn người trồng khoai tây quốc gia Pháp (UNPT), để đáp ứng nhu cầu dài hạn, Pháp cần tăng thêm khoảng 40.000 ha diện tích canh tác từ nay đến năm 2030. Thế nhưng, khoảng trống đó đã được lấp đầy chỉ trong vòng một năm, không chỉ ở Pháp mà còn lan rộng sang Đức, Bỉ và Hà Lan.

Hệ quả là sản lượng khoai tây tại các “đầu tàu” nông nghiệp của châu Âu đã vượt xa nhu cầu thực tế. Nếu mức sản lượng cần thiết để cân bằng thị trường chỉ khoảng 24 triệu tấn thì vụ mùa năm nay đã vọt lên tới 27 triệu tấn. Trong khi đó, sức mua gần như không đổi. Giá khoai tây vì thế rơi tự do, giảm 22% trong năm 2025 so với năm 2024, vốn đã là một năm suy giảm mạnh.

Khả năng xuất khẩu – vốn được kỳ vọng là lối thoát, cũng không còn rộng mở. Căng thẳng địa chính trị và các chính sách thuế quan cứng rắn của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phủ bóng đen lên triển vọng đưa khoai tây châu Âu ra thị trường bên ngoài EU. Cùng lúc, biến động tỷ giá euro/USD khiến các nhà sản xuất châu Âu mất lợi thế trước những đối thủ mới nổi như Trung Quốc, Ấn Độ hay Ai Cập. Trớ trêu thay, những thị trường từng là khách hàng lớn nay không chỉ tự chủ được nguồn cung mà còn cạnh tranh trực tiếp với EU tại các khu vực như Trung Đông.

Trong bức tranh ảm đạm đó, Ba Lan được xem là nơi chịu tác động nặng nề nhất. Ông Tomasz Bienkowski, Chủ tịch Liên đoàn Khoai tây Ba Lan, cho biết các kho chứa trong nước đã gần như kín chỗ. Không chỉ dư thừa về số lượng, chất lượng khoai tây cũng bị ảnh hưởng khi những trận mưa lớn vào mùa thu làm hư hại một phần diện tích trồng trọt, gây khó khăn cho khâu chế biến.

Tình trạng này khiến các nhà sản xuất ở Tây Âu đẩy mạnh xuất khẩu khoai tây sang Ba Lan với mức giá cực thấp, vô hình trung biến quốc gia này thành “túi đựng” khoai tây giá rẻ của khu vực. Trên thị trường nội địa, có thời điểm 100 kg khoai tây chỉ được bán với giá 3 euro, mức giá khiến nhiều nông dân không đủ bù chi phí sản xuất. Theo ông Bienkowski, với các trang trại quy mô lớn, nguy cơ phá sản không còn là cảnh báo xa vời mà đã hiện hữu trước mắt.

Trước lượng khoai tây khổng lồ không tiêu thụ được, nhiều phương án được đưa ra nhưng đều vấp phải rào cản. Việc chuyển sang làm thức ăn chăn nuôi chỉ khả thi ở một số quốc gia như Pháp, trong khi tại Ba Lan lại đòi hỏi thay đổi lớn trong khẩu phần dinh dưỡng vật nuôi. Hướng sản xuất cồn hay khí sinh học cũng không mấy sáng sủa, bởi các nhà máy chưng cất ưu tiên nguyên liệu rẻ hơn như ngô, còn khoai tây lại chứa quá nhiều nước, làm giảm hiệu quả kinh tế.

Giới chuyên gia cho rằng việc cắt giảm sản xuất là điều khó tránh khỏi. Ông Geoffroy d’Evry kêu gọi các quốc gia trong EU cần đạt được sự đồng thuận để giảm ít nhất 10% diện tích canh tác, nhằm đưa thị trường trở lại trạng thái cân bằng. Tuy nhiên, nỗi lo lớn hơn nằm ở tác động dây chuyền lên toàn bộ chuỗi cung ứng, đặc biệt là lĩnh vực sản xuất hạt giống. “Tôi thực sự không biết liệu còn bao nhiêu nông dân đủ sức mua hạt giống cho vụ mùa tới”, ông Bienkowski bày tỏ, phản ánh tâm trạng bất an đang bao trùm ngành khoai tây châu Âu.