Từng bước hình thành hệ sinh thái cửa khẩu thông minh, logistics và kinh tế số

Bài toán lớn số 5 về quy hoạch phát triển hành lang kinh tế xuyên Á dọc lưu vực sông Hồng gắn với xây dựng hệ sinh thái cửa khẩu thông minh, logistics và kinh tế số tỉnh Lào Cai giai đoạn 2026 - 2030 đang được triển khai theo hướng xác định rõ nhiệm vụ, đầu mối, tiến độ và sản phẩm. Đến hết tháng 9/2026, tỉnh đã hoàn thành một số bước quan trọng về thể chế, chuẩn bị đầu tư cửa khẩu thông minh, phát triển hạ tầng logistics và tăng cường liên kết với các địa phương trên hành lang kinh tế.

Xe hàng thông quan xuất khẩu qua cửa khẩu quốc tế Kim Thành- Lào Cai. Ảnh Hồng Ninh-TTXVN

Ngày 9/9/2026, UBND tỉnh ban hành Kế hoạch số 427/KH-UBND triển khai Bài toán lớn số 5 giai đoạn 2026 - 2030. Kế hoạch cụ thể hóa bài toán thành 12 nhóm nhiệm vụ, xác định cơ quan chủ trì, cơ quan phối hợp, tiến độ, phương pháp thực hiện, nguồn lực và sản phẩm đầu ra. Các nhiệm vụ gắn kết phát triển cửa khẩu, giao thông, logistics, sản xuất công nghiệp, thương mại và dịch vụ.

Ban Quản lý Khu kinh tế tỉnh giữ vai trò đầu mối chung, theo dõi tiến độ, đôn đốc các cơ quan, đơn vị và tổng hợp những vấn đề cần báo cáo UBND tỉnh.

Một trong những nhiệm vụ trọng tâm là xây dựng cửa khẩu thông minh tại lối thông quan cầu đường bộ Kim Thành. Ban Quản lý Khu kinh tế đang phối hợp với các cơ quan liên quan triển khai đề án theo Quyết định số 453/QĐ-TTg ngày 18/3/2026 của Thủ tướng Chính phủ và Kế hoạch số 158/KH-UBND ngày 13/4/2026 của UBND tỉnh.

Các điều kiện về quản lý phương tiện giao thông thông minh tự động hóa hoàn toàn (IGV), thủ tục hải quan, quản lý vận tải và tổ chức luồng hàng hóa đang từng bước được hoàn thiện.

Bộ Quốc phòng đã ban hành Kế hoạch số 5498/KH-BQP ngày 25/7/2026 để triển khai các nhiệm vụ theo Quyết định số 453/QĐ-TTg. Lực lượng Biên phòng tỉnh tiếp tục tham mưu xây dựng quy trình quản lý, kiểm tra, giám sát phương tiện IGV.

Trong lĩnh vực hải quan, Chính phủ ban hành Nghị định số 336/2026/NĐ-CP ngày 22/8/2026, tạo cơ sở pháp lý cho việc thực hiện thủ tục hành chính đối với hàng hóa và phương tiện qua cơ chế một cửa quốc gia, hướng tới trao đổi dữ liệu giữa các hệ thống thông tin trong mô hình cửa khẩu thông minh. Bộ Tài chính tiếp tục ban hành Thông tư số 128/2026/TT-BTC ngày 27/8/2026 quy định về kiểm tra, giám sát và quản lý hải quan đối với hàng hóa, phương tiện tại khu vực cửa khẩu thông minh.

Ban Quản lý Khu kinh tế đã phối hợp với Tổng Công ty cổ phần Bưu chính Viettel, Chi cục Hải quan khu vực VII và các cơ quan liên quan xây dựng phương án bố trí khu chức năng, tổ chức luồng hàng hóa, phương tiện, bảo đảm điều kiện kiểm tra, giám sát hải quan. Các bên đồng thời hoàn thiện quy trình xuất nhập khẩu và phương án quản lý, vận hành phương tiện IGV.

Theo tiến độ dự kiến, dự án cửa khẩu thông minh hoàn thành các thủ tục chuẩn bị đầu tư trong tháng 10/2026, khởi công ngày 18/11/2026, tổ chức vận hành thử từ ngày 25/3/2027 đến ngày 24/4/2027 và khai trương ngày 9/5/2027. Tỉnh đặt mục tiêu phấn đấu đưa dự án vào vận hành từ quý II/2027.

Tuy nhiên, đây là mô hình mới, liên quan đồng thời đến hạ tầng, công nghệ, hải quan, biên phòng, giao thông và quản lý phương tiện qua biên giới. Một số tiêu chuẩn kỹ thuật, quy trình chứng nhận an toàn, đăng ký, cấp phép và điều kiện thử nghiệm phương tiện IGV vẫn đang được hoàn thiện. Các nội dung về quản lý, giám sát, điều hành và xử lý sự cố giữa hai bên cũng cần tiếp tục thống nhất.

Cùng với cửa khẩu thông minh, logistics là mắt xích quan trọng nhằm nâng cao năng lực trung chuyển, lưu giữ và phân phối hàng hóa trên hành lang kinh tế.

Ngày 11/9/2026, Ban Quản lý Khu kinh tế ban hành Quyết định số 163/QĐ-BQL chấp thuận chủ trương đầu tư đồng thời chấp thuận nhà đầu tư Dự án Đầu tư xây dựng Cảng cạn Kim Thành. Dự án do Công ty cổ phần Logistics Hải Phòng - Lào Cai thực hiện tại xã Bát Xát, với tổng diện tích dự kiến 50 ha, gồm 15 ha giai đoạn 1 và 35 ha giai đoạn 2.

Dự án có tổng vốn đầu tư dự kiến 1.388 tỷ đồng, công suất thiết kế khoảng 294.727 TEU/năm, cung cấp các dịch vụ tập kết, lưu giữ hàng hóa, kho bãi, bốc xếp, giao nhận và các dịch vụ logistics liên quan. Giai đoạn 1 dự kiến đưa vào khai thác trong tháng 12/2027.

Với quy mô này, cảng cạn sẽ bổ sung một điểm tập kết, trung chuyển hàng hóa gắn với hoạt động xuất nhập khẩu tại khu vực cửa khẩu. Khi đi vào hoạt động, công suất gần 295 nghìn TEU/năm sẽ bổ sung năng lực dịch vụ logistics, giảm áp lực cho các điểm tập kết hiện có và tạo điều kiện kết nối hàng hóa giữa khu vực cửa khẩu với các trung tâm sản xuất, tiêu thụ và cảng biển.

Dù vậy, thu hút đầu tư logistics tại khu vực Bản Vược vẫn gặp vướng mắc về đất đai, quy hoạch và pháp lý. Nhiều nhà đầu tư đã quan tâm nghiên cứu dự án, có vị trí cùng lúc có 2 - 3 nhà đầu tư đề xuất. Tuy nhiên, hiện trạng đất đai phức tạp, gồm đất đã và chưa giải phóng mặt bằng, đất nằm trong khu vực dự trữ khoáng sản và đất có dự án hiện hữu, khiến việc xác định hình thức đầu tư, giao đất, cho thuê đất mất nhiều thời gian.

Riêng khu vực cửa khẩu Bản Vược còn liên quan đến các khai trường apatit 28 và 29. Trong đó, 31,2/57,4 ha của khai trường 28 và toàn bộ 5,6 ha khai trường 29 nằm trong phạm vi 500 m tính từ đường biên giới. Quy định về quản lý biên giới khiến việc triển khai dự án và lập quy hoạch chi tiết khu cửa khẩu gặp khó khăn, cần được giải quyết ở cấp có thẩm quyền cao hơn.

Bên cạnh hạ tầng cửa khẩu và logistics, phát triển hành lang kinh tế xuyên Á đòi hỏi kết nối thuận lợi giữa hàng hóa với các vùng sản xuất, khu công nghiệp, trung tâm logistics và hệ thống cảng biển.

Trong tháng 9/2026, Ban Quản lý Khu kinh tế đã trao đổi với các cơ quan liên quan tại Phú Thọ, Bắc Ninh, Hà Nội và Hải Phòng về chương trình khảo sát, làm việc của Đoàn đại biểu huyện Hà Khẩu. Nội dung dự kiến tập trung vào khảo sát khu công nghiệp, doanh nghiệp sản xuất, hạ tầng cảng biển, logistics; trao đổi kinh nghiệm quản lý, kết nối doanh nghiệp, xúc tiến đầu tư và thúc đẩy hợp tác giữa các địa phương trên hành lang kinh tế.

Việc mở rộng liên kết từ cửa khẩu đến vùng sản xuất, trung tâm logistics và cảng biển có ý nghĩa trực tiếp đối với năng lực cạnh tranh của hàng hóa. Nếu năng lực thông quan tăng nhưng các khâu vận chuyển, lưu kho và phân phối phía sau không được cải thiện, hiệu quả toàn tuyến vẫn hạn chế. Liên kết vùng giúp Lào Cai từng bước đặt cửa khẩu trong mạng lưới logistics rộng hơn, thay vì chỉ là điểm giao nhận hàng hóa biên giới.

Ngoài các vướng mắc về pháp lý, quy hoạch và đất đai, tiến độ triển khai còn chịu tác động của hạ tầng giao thông và công tác giải phóng mặt bằng.

Tại cửa khẩu Kim Thành, điểm cuối cao tốc Nội Bài - Lào Cai hiện chưa được tổ chức lại giao thông theo yêu cầu quản lý cửa khẩu. Khu vực đang chịu tải của 3 dòng phương tiện hỗn hợp, làm phát sinh nguy cơ ùn tắc và mất an toàn giao thông. Trong phạm vi cửa khẩu vẫn còn một số hộ dân chưa được hỗ trợ, di chuyển và tái định cư ra ngoài khu vực, ảnh hưởng đến yêu cầu quản lý khép kín, kiểm soát an ninh trật tự và phòng, chống buôn lậu.

Đối với logistics, Dự án Cảng cạn Bản Vược 30 ha theo quy hoạch tỉnh chưa có trong hệ thống cảng cạn thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt. Một số dự án khác cũng gặp vướng mắc về cơ chế giao đất, thu hồi đất và lựa chọn nhà đầu tư. Tại khu đất dự kiến kêu gọi đầu tư logistics ở Bản Vược còn liên quan đến khai trường 28, cần xử lý vấn đề khai thác khoáng sản trước khi đủ điều kiện triển khai dự án.

Trong thời gian tới, Ban Quản lý Khu kinh tế tiếp tục thực hiện vai trò đầu mối theo Kế hoạch số 427/KH-UBND, thường xuyên theo dõi, đôn đốc các nhiệm vụ, tổng hợp tiến độ và kịp thời báo cáo những vấn đề vượt thẩm quyền.

Đối với cửa khẩu thông minh, trọng tâm là hoàn thiện phương án bố trí các khu chức năng, điều kiện kiểm tra, giám sát hải quan và phương án thử nghiệm phương tiện IGV; hướng dẫn nhà đầu tư hoàn thiện thủ tục chuẩn bị đầu tư, bám sát các mốc tiến độ để dự án có thể vận hành trong quý II/2027.

Trong lĩnh vực logistics, Ban tiếp tục hướng dẫn nhà đầu tư triển khai Cảng cạn Kim Thành, phối hợp giải quyết các thủ tục thuộc thẩm quyền. Dự kiến năm 2027 phê duyệt một nhà đầu tư xây dựng Trung tâm Logistics tại khu vực cửa khẩu Bản Vược và trong quý IV/2027 xúc tiến lựa chọn nhà đầu tư dự án cửa khẩu thông minh tại lối thông quan Bản Vược.

Cùng với đó, tỉnh tiếp tục tháo gỡ các vướng mắc về quy hoạch và đất đai, kiến nghị Bộ Xây dựng rà soát, điều chỉnh, bổ sung Quy hoạch phát triển hệ thống cảng cạn thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, tạo cơ sở pháp lý huy động nguồn lực đầu tư. Các vấn đề liên quan đến khai trường apatit 27, 28, 29 tại Bát Xát cũng tiếp tục được báo cáo các bộ, ngành Trung ương xem xét, giải quyết.

Tại cửa khẩu Kim Thành, nhiệm vụ đặt ra là đẩy nhanh việc tổ chức lại giao thông tại điểm cuối cao tốc Nội Bài - Lào Cai và tuyến đường M17 nhằm giải quyết tình trạng ùn tắc, mất an toàn và khó kiểm soát phương tiện; đồng thời tập trung đền bù, giải phóng mặt bằng khu vực bãi KB2 và hàng rào Kim Thành.

Giai đoạn tiếp theo sẽ quyết định khả năng chuyển các quy hoạch, dự án và cơ chế đang được chuẩn bị thành năng lực vận hành thực tế. Việc triển khai đồng bộ cửa khẩu thông minh, logistics, giao thông và liên kết vùng sẽ tạo điều kiện để Lào Cai nâng cao năng lực thông quan, giảm chi phí logistics, thu hút đầu tư và phát huy vai trò cửa ngõ kết nối hành lang kinh tế xuyên Á dọc lưu vực sông Hồng.