Ứng phó lũ quét, sạt lở đất: Cần xây dựng giải pháp lâu dài để giảm thiệt hại

Thời điểm này đang bước vào mùa mưa bão, thường kéo dài từ tháng 6 đến tháng 12 hàng năm. Cùng với bão, áp thấp nhiệt đới, mưa lớn... thì lũ quét, sạt lở đất cũng là những loại hình thiên tai đặc biệt nguy hiểm, thường "sóng đôi" làm gia tăng mức độ thiệt hại. Do vậy, nhận biết sớm các dấu hiệu, từ đó chủ động phòng tránh và xây dựng giải pháp lâu dài là hướng đi hiệu quả để giảm thiểu thiệt hại.

Lũ quét, sạt lở đất gây hậu quả nghiêm trọng

Chỉ trong 4 ngày 15-18/8, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất đã gây nhiều thiệt hại ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Theo phóng viên TTXVN tại tỉnh Lai Châu, tính đến 8 giờ 30 phút ngày 18/7, trên địa bàn xã Mường Than, mưa lớn diện rộng gây lũ ống, lũ quét, sạt lở đất đá đã làm 4 người chết, 7 người bị thương, 4 người nghi mất tích; 20 cột điện bị đổ, gãy gây mất điện tại nhiều bản.

Thông tin từ Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai, mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất từ ngày 15/7-17/7 làm 20 nhà bị sập (Lai Châu 17 nhà, Sơn La 3 nhà); 113 nhà bị thiệt hại (Lào Cai 88 nhà, Lai Châu 2 nhà, Điện Biên 13, Sơn La 10 nhà); 42 nhà di dời khẩn cấp (Lai Châu 26, Sơn La 16); 46 nhà bị ảnh hưởng do ngập, sạt lở (Lai Châu 29, Điện Biên 17).

Cùng với đó là 238,82ha lúa, hoa màu bị thiệt hại (Lào Cai 65,51ha, Lai Châu 101,44ha, Điện Biên 31,67ha, Sơn La 40,2ha); 25 con gia súc, 45 con gia cầm bị thiệt hại. Nhiều điểm sạt lở gây ách tắc tại các tuyến đường tại Lai Châu như các Quốc lộ 4H,12, 32, 279, đường tỉnh (ĐT 127, 128, 129, 133, 133B, 134, 135); 32 vị trí ở ĐT 109 tại Sơn La; tại Điện Biên là các Quốc lộ 12, 279, ĐT 143 và ách tắc tại các tuyến đường liên thôn, liên xã.

Riêng tỉnh Lai Châu tổng thiệt hại khoảng trên 120 tỷ đồng. Các địa phương khác hiện đang rà soát, thống kê.

Cũng theo Cục Quản lý đê điều và phòng chống thiên tai, thiên tai trong 6 tháng đầu năm, trong đó có lũ quét, sạt lở đất (tính đến ngày 30/6) đã làm 30 người chết, 56 người bị thương, 63 nhà sập đổ, 20.405 nhà hư hỏng, tốc mái; 28594 ha lúa, hoa màu, cây trồng bị thiệt hại... Ước thiệt hại khoảng 570,7 tỷ đồng.

Theo các chuyên gia khí tượng thủy văn, lũ quét, sạt lở đất thường xảy ra khí có mưa lớn, đặc biệt là trong mùa mưa bão, khi các thời điểm mưa lớn kéo dài nhiều ngày. Lũ quét, sạt lở đất cũng  xảy ra ở hầu hết các khu vực trong cả nước.

Đối với khu vực Bắc Bộ, lũ quét, sạt lở đất thường xảy ra ở các tỉnh miền núi như Lạng Sơn, Cao Bằng, Sơn La, Lai Châu, Lào Cai... Khu vực miền Trung là các tỉnh, thành phố như Hà Tĩnh, Nghệ An, Huế, Đà Nẵng, Lâm Đồng... Trong khi đó, khu vực Nam Bộ là các tỉnh, thành phố Đồng Nai, An Giang, Cà Mau, Vĩnh Long, Đồng Tháp...

Sạt lở thường xảy ra ở khu vực có những sườn núi, sườn đồi tự nhiên, sự phong hóa đất, đá xảy ra từ từ. Nguyên nhân gây ra sạt lở đất là do liên kết cấu trúc trong nền đất đá bị thay đổi bởi sự tác động của thời tiết và ngoại cảnh dẫn tới đất đá ở khu vực đó không còn đủ chắc chắn để giữ vững cấu trúc ban đầu; do tác động từ môi trường, thời tiết; tác động từ con người tới môi trường như khai thác gỗ rừng, khoáng sản...

Lũ quét là một loại hình của lũ đặc biệt lớn, xảy ra bất ngờ trên các khe hẹp, sông, suối tại miền núi, trung du và duy trì trong một khoảng thời gian ngắn. Có nhiều loại lũ quét như  lũ quét dòng, lũ quét nghẽn dòng, lũ bùn đá... Nguyên nhân chính gây ra lũ quét thường là mưa có cường độ lớn hoặc kết hợp giữa lũ với sạt lở sườn dốc. Ngoài ra, lưu vực các sông suối có bề mặt lưu vực bị phong hóa mạnh, kết cấu kém cũng dễ xảy ra lũ quét.

Đề cập đến việc dự báo hiện tượng này, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Mai Văn Khiêm cho rằng, lũ quét và sạt lở đất rất khó dự báo vì phạm vi xảy ra rất hẹp, diễn biến nhanh và phụ thuộc lớn vào cường độ mưa cục bộ. Tại Việt Nam, hiện chỉ có thể đưa ra cảnh báo nguy cơ xảy ra rất cao, cao, trung bình đến cấp xã, phường trong thời gian ngắn từ 3 đến 6 giờ trước khi sự cố xảy ra.

Cùng với đó, việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến từng khu vực nhà dân, thôn bản để giảm thiểu các thiệt hại về người và tài sản vẫn luôn là thách thức không chỉ của riêng Việt Nam mà ngay cả với những nước có trình độ khoa học công nghệ phát triển như Nhật Bản, Mỹ,... Với công nghệ hiện nay, thế giới chưa thể dự báo được lũ quét, sạt lở đất sẽ xảy ra tại vị trí cụ thể và trong thời điểm cụ thể.

Dấu hiệu nhận biết và cách phòng tránh lũ quét, sạt lở

Theo các chuyên gia về khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai, để nhận biết các hiện tượng trên, người dân sinh sống ở khu vực miền núi, ở những nơi có sườn dốc cần quan sát những thay đổi xảy ra xung quanh khu vực sinh sống như các rãnh thoát nước mưa trên các sườn dốc (đặc biệt là những nơi mà dòng nước chảy tụ lại), xuất hiện dấu vết sạt lở, cây bị sạt…

Có trường hợp mực nước suối đột ngột giảm trong khi vẫn có mưa. Ở trong nhà xuất hiện vết nứt trên tường, trần, gạch, hoặc nền. Bức tường ngoài, lề đường hoặc cầu thang không nguyên dạng. Xuất hiện các vết nứt mở rộng trên mặt đất hoặc trên lối đi. Vỡ mạch nước ngầm. Mặt đất có hiện tượng phồng rộp, đường bấp bênh. Nước phun ra từ mặt đất tại nhiều vị trí mới. Hàng rào, tường chắn, cột điện, cây cối bị nghiêng hoặc di chuyển. Chú ý tiếng động lớn bất thường ở thượng nguồn, sự thay đổi của dòng nước, nếu nước đang từ trong chuyển sang đục thì đây cũng là một dấu hiệu cho thấy sắp có lũ hoặc lũ quét.

Với dấu hiệu xảy ra lũ quét, người dân lưu ý là thời gian mưa lớn nhiều ngày, đặc biệt ở thượng lưu. Nước sông suối chuyển màu đục; có tiếng động bất thường của đất đá, cây cối; xuất hiện âm thanh lạ trong lòng đất.

Để phòng chống lũ quét, sạt lở đất, theo các chuyên gia, người dân thường xuyên theo dõi thông tin cảnh báo mưa, lũ quét, thông báo cho chính quyền và những người xung quanh khi có dấu hiệu lũ quét. Người dân cần tránh xa các khu vực có nguy cơ lũ quét, không được lội qua sông, suối, ngầm, tràn, đường bị ngập; sẵn sàng sơ tán theo hướng dẫn của chính quyền. Đồng thời, chạy thật nhanh ra khỏi nơi nguy hiểm đến các khu vực, vị trí cao hơn; tuyệt đối hạn chế đi lại qua sông, suối, không đi gần khu vực cầu, cống khi nước đang lên, dòng chảy mạnh; không được đánh cá, vớt củi, bơi lội qua sông, suối khi có mưa lớn hoặc thấy có dấu hiệu bất thường như nước từ trong chuyển sang đục hẳn; không lội xuống nước nếu nhìn thấy dây điện hoặc cột điện đổ xuống nước.

Đối với việc phòng tránh sạt lở đất, khi bắt đầu nghe thấy tiếng rơi của đất đá và âm lượng tăng dần, mặt đất bắt đầu dịch chuyển xuống theo chiều dốc, các lớp đất thụt xuống, những âm thanh lạ, như tiếng cây gãy hoặc tảng đá va chạm với nhau tức là sạt lở đất sắp xảy ra và việc cần làm là nhanh chóng di dời khỏi khu vực nguy hiểm và thông báo cho chính quyền địa phương và hàng xóm để có thể được hỗ trợ kịp thời. Khi di dời, người cần đảm bảo theo nguyên tắc: Đảm bảo tính mạng con người trước, tài sản sau; ưu tiên di dời trẻ em, người già, người ốm, phụ nữ trước. Địa điểm di dời là những nơi sinh hoạt cộng đồng như: Trường học, bệnh viện hoặc những nhà kiên cố an toàn trong những vùng lân cận. Mang theo những nhu yếu phẩm cần thiết như: Nước uống, thức ăn, thuốc men, quần áo và đèn pin…

Chính quyền địa phương cần lưu ý việc đa số người dân tại những khu vực dễ xảy ra sạt lở thường sinh sống ở đây rất lâu đời và chưa từng xảy ra những sự việc tương tự nên thường chủ quan, khi được cảnh báo di dời thường chần chừ và ngại di dời. Trong khi đó lũ quét, sạt lở đất thường xảy ra vào nửa đêm về sáng vì đó thường là thời điểm cường độ mưa lớn nhất gây kích hoạt.

Theo Dự báo của Cơ quan khí tượng thủy văn, từ tháng 8-10, các đợt mưa vừa, mưa to có khả năng xuất hiện ở các khu vực trên cả nước. Do vậy, nguy cơ xảy ra lũ quét, sạt lở đất ở các khu vực là rất lớn.

Để phòng động ứng phó, phòng tránh, trước mắt, Ban Chỉ đạo Phòng thủ dân sự Quốc gia đề nghị các tỉnh, thành phố theo dõi chặt chẽ bản tin cảnh báo, dự báo mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất; thông tin kịp thời cho các cấp chính quyền cơ sở và nhân dân để chủ động biện pháp phòng tránh phù hợp; triển khai lực lượng xung kích kiểm tra, rà soát, chủ động tổ chức di dời, sơ tán người dân khu vực ven sông, suối, khu vực thấp trũng, có nguy cơ xảy ralũ quét, sạt lở đất đến nơi an toàn; khơi thông dòng chảy; sẵn sàng lực lượng tại chỗ để kịp thời hỗ trợ người dân khắc phục hậu quả.

Các tỉnh, thành phố chủ động tổ chức lực lượng canh gác, kiểm soát, hướng dẫn bảo đảm an toàn giao thông tại khu vực đã xảy ra sạt lở hoặc có nguy cơ xảy ra sạt lở; kiên quyết không cho người và phương tiện đi qua nếu không bảo đảm an toàn; bố trí lực lượng thường trực để vận hành điều tiết và sẵn sàng xử lý các tình huống có thể xảy ra... Các địa phương tăng cường công tác thông tin truyền thông, đặc biệt là tuyến thông tin cơ sở để cập nhật thông tin, tuyên truyền, phổ biến kỹ năng ứng phó mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất để nhân dân biết, chủ động phòng, tránh, giảm thiểu thiệt hại....

Về lâu dài, các bộ, ngành liên quan và địa phương cần tập trung vào việc quy hoạch, di dời dân cư khỏi vùng nguy hiểm, bảo vệ rừng và ứng dụng công nghệ cảnh báo sớm, nâng cao khả năng dự báo rủi ro thiên tai; rà soát quy hoạch hạ tầng, quản lý chặt chẽ sử dụng đất; tổ chức đào tạo, tập huấn chuyên sâu cho cán bộ phòng chống thiên tai cấp xã, phường...

Bên cạnh các giải pháp của chính quyền địa phương, người dân cũng cần nâng cao cảnh giác, chủ động di dời đến nơi an toàn khi có mưa lớn, nguy cơ lũ quét, sạt lở xảy ra, nhằm đảm bảo an toàn tính mạng và tài sản cho bản thân, gia đình. Mặt khác, khuyến cáo người dân khi xây dựng nhà nên lựa chọn những địa điểm an toàn, hạn chế taluy cao phía sau nhà...