VEPR: Cân nhắc việc điều chỉnh thuế giá trị gia tăng trong thời gian tới

Thuế giá trị gia tăng (VAT) đóng vai trò quan trọng đối với nền kinh tế Việt Nam và gần đây, Bộ Tài chính đề xuất dự thảo luật sửa đổi về thuế giá trị gia tăng. Theo đó, thuế suất thuế VAT được điều chỉnh tăng lên 20%.

PGS.TS Nguyễn Đức Thành, Viện trưởng VERP nhận định, tăng thuế luôn là vấn đề gây tranh cãi trong công luận ở mọi quốc gia. Không nằm ngoài quy luật ấy, đề xuất tăng thuế VAT của Bộ Tài chính cũng nhận được nhiều ý kiến trái chiều. Nghiên cứu này đã chỉ ra nhiều phát hiện đáng chú ý để góp thêm một lời bàn vào cuộc tranh luận này.

PGS.TS Nguyễn Đức Thành cho biết: "Nghiên cứu này dự báo tác động của việc tăng thuế VAT lên phúc lợi hộ gia đình được đo lường bằng chi tiêu bình quân và tỷ lệ nghèo ở Việt Nam. Chúng tôi dự báo tác động của hai kịch bản điều chỉnh thuế VAT. Phương án 1 là tăng thuế VAT lên 1,2 lần, tức là các mặt hàng đang chịu thuế VAT 5% và 10% sẽ chịu thuế 6% và 12%. Phương án 2 áp dụng mức thuế suất chung 10% cho các mặt hàng, theo đó các mặt hàng đang chịu thuế 5% sẽ chịu thuế 10%”.

TS. Nguyễn Việt Cường, Trường Đại học Kinh tế Quốc Dân, thành viên nhóm nghiên cứu cho biết, kết quả nghiên cứu cho thấy phương án 1 có tác động mạnh hơn lên hộ gia đình so với phương án 2. Cụ thể, phương án 1 làm chi tiêu bình quân của hộ gia đình giảm 0,89%, còn phương án 2 thì làm chi tiêu hộ giảm đi 0,32%.

Tỷ lệ nghèo tăng thêm 0,26 điểm phần trăm nếu như VAT được tăng theo phương án 1 và tăng thêm 0,22 điểm phần trăm nếu VAT được tăng theo phương án 2. Số lượng người nghèo được tăng lên theo 2 phương án tương ứng vào khoảng 240.000 người và 202.000 người.

TS. Nguyễn Việt Cường phân tích, xét về tác động lên nghèo đói thì VAT chỉ có thể tác động lên nhóm thu nhập thấp ở cận nghèo. Các hộ gia đình có mức sống cao cũng bị giảm mức chi tiêu, nhưng mức giảm này không làm cho họ rơi vào nghèo như nhóm cận nghèo.

Các hộ gia đình đông người, có tỷ lệ trẻ em và người già từ 80 tuổi trở lên cao hơn, tỷ lệ lao động lớn, bị ảnh hưởng nhiều nhất về nghèo đói. Các hộ gia đình mà chủ hộ có học vấn thấp, nghề nghiệp kỹ năng thấp và trong nông nghiệp cũng chịu nhiều tác động về nghèo đói.

Nhóm nghiên cứu cũng đưa ra kết luận, nhìn chung tăng thuế VAT theo phương án 2 có tác động nhỏ hơn phương án 1. Việc áp dụng thuế suất chung cũng tạo thuận lợi cho việc thu thuế. Tuy nhiên, phương án 2 cũng sẽ có những ảnh hưởng tiêu cực đến các hộ có thu nhập thấp. Do vậy, nhà nước cần cân nhắc việc điều chỉnh thuế VAT trong thời gian tới, vì đây là việc đánh đổi giữa tăng ngân sách với tăng trưởng kinh tế và giảm nghèo.

Dưới góc độ vĩ mô, kết quả nghiên cứu cũng cho thấy, với đề xuất tăng thuế lên 1,2 lần của Bộ Tài chính (phương án 1), thu ngân sách nhà nước sẽ tăng thêm 4,9%. Nếu Chính phủ dùng tiền thuế tăng thêm để đầu tư phát triển sẽ làm tổng đầu tư toàn xã hội tăng thêm 1,7%. Tuy nhiên, tổng thu nhập và tổng chi tiêu của hộ gia đình sẽ giảm bớt đi hơn 0,9%. Do đó, sản lượng thực của nền kinh tế không tăng lên.

Với phương án tăng thuế suất các mặt hàng chịu thuế 5% lên 10% để thống nhất thuế suất VAT (phương án 2), thu ngân sách nhà nước sẽ tăng thêm 2% (thấp hơn phương án 1). Nếu Chính phủ dùng tiền này để đầu tư phát triển sẽ làm tổng đầu tư toàn xã hội tăng thêm gần 1,8%.

Tuy nhiên, tổng thu nhập và tổng chi tiêu của hộ gia đình sẽ giảm bới đi 1%. Do đó, sản lượng của của nền kinh tế không tăng giống như phương án 1.

Nếu tăng thuế theo phương án 1 nhưng Chính phủ lại dùng tiền này để chi thường xuyên thay vì đầu tư như hai kịch bản trên, thu ngân sách nhà nước sẽ tăng thêm 4,5% nhưng chi tiêu Chính phủ sẽ tăng thêm gần 7%. Tổng đầu tư toàn xã hội chỉ tăng thêm 0,5%.

Tổng thu nhập và tổng chi tiêu của hộ gia đình sẽ giảm bớt đi hơn 0,9% (giống như kết quả của phương án 1). Do đó, sản lượng thực của nền kinh tế bị giảm bớt đi 0,13%.

Với những phân tích trên, kết quả chính của nghiên cứu là tăng thuế không làm tăng sản lượng thực của nền kinh tế và làm giảm phúc lợi của tất cả các hộ gia đình. "Do đó, nghiên cứu này không đồng tình với đề xuất tăng thuế VAT của Bộ Tài chính đã đưa ra”, nhóm nghiên cứu kết luận./.