Vì sao thương mại toàn cầu vẫn đứng vững trước cơn bão thuế quan?

Năm 2025 từng được cho là thời điểm đánh dấu sự sụp đổ của thương mại quốc tế. Các mức thuế do Tổng thống Mỹ Donald Trump áp đặt được mô tả là chưa từng có về quy mô và tham vọng, đến mức có thể chặn đứng tiến trình toàn cầu hóa. Tuy nhiên, bước sang năm 2026, các số liệu thực tế lại không phản ánh kịch bản đó.

Theo dữ liệu mới nhất từ Hội nghị Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), giá trị thương mại toàn cầu trong năm 2025 nhiều khả năng đã lần đầu tiên vượt mốc 35.000 tỷ USD, tăng 7% so với năm trước đó. Nhà Trắng có thể đánh thuế đối với hoạt động thương mại, nhưng không thể đóng cửa hoàn toàn hoạt động này. Dĩ nhiên, thuế quan vẫn tạo ra tác động nhất định. Nửa đầu năm 2025 ghi nhận tình trạng mua gom hàng hóa, khi các nhà nhập khẩu đẩy nhanh đơn hàng để tránh nguy cơ thuế tăng. Điều này khiến nhiều người có cảm giác các doanh nghiệp đang vội vã đưa hàng hóa qua biên giới trước khi những cơ hội bị thu hẹp bởi những quyết định mang tính chính sách.

Nhưng bức tranh thương mại không chỉ có vậy. Đây không còn là thập niên 1930, và hàng hóa không phải là kênh duy nhất tạo ra giá trị xuyên biên giới. Thương mại dịch vụ trong năm qua đã tăng 9%. Nền kinh tế toàn cầu đang “phi vật chất hóa” với tốc độ nhanh hơn nhiều so với khả năng điều chỉnh của các chính sách thương mại truyền thống. Có thể chặn máy giặt hay thép nhập khẩu tại cảng biển, nhưng sẽ khó hơn nhiều nếu muốn ngăn doanh nghiệp mua dịch vụ điện toán đám mây hay thiết kế chip từ nước ngoài.

Ngay cả thương mại hàng hóa cũng có thể vận động theo cách ít trực quan khi thuế quan tăng. Việc làm cho mua bán trở nên khó khăn hơn đôi khi lại khiến giá cả tăng lên. Trong sáu tháng đầu năm 2025, giá nhiều loại hàng hóa giao dịch quốc tế đã tăng mạnh, nhiều khả năng phản ánh tâm lý bất ổn do các chính sách thuế của ông Trump gây ra.

Nhìn chung, ngay cả khi khối lượng hàng hóa vật chất qua biên giới giảm, tổng giá trị của các giao dịch đó vẫn có thể tăng. Điều này có thể xảy ra nếu Mỹ quay lại sản xuất các mặt hàng đơn giản trong nước, như áo phông, nhưng vẫn phải nhập khẩu ngày càng nhiều linh kiện trung gian và máy móc có giá trị cao.

Chính sách thương mại có thể đảo chiều, nhưng công nghệ chỉ tiến lên. Trước bước nhảy vọt tiềm năng mà trí tuệ nhân tạo mang lại, không quốc gia nào có thể hoàn toàn đứng ngoài cuộc. Nhu cầu toàn cầu đối với kim loại từ châu Phi, chất bán dẫn từ vùng lãnh thổ Đài Loan (Trung Quốc) hay tua-bin khí cho trung tâm dữ liệu từ Nhật Bản sẽ còn tiếp tục tăng.

Khi sản xuất bị phân tán trên phạm vi rộng và nhu cầu vẫn rất mạnh, các nước khó có thể chặn đứng nhập khẩu. Tối đa, họ chỉ có thể đẩy những nút thắt và chi phí cao từ khâu này sang khâu khác trong chuỗi cung ứng. Phần lớn trường hợp, chi phí trong nước sẽ tăng, trong khi một số đối tác “đáng tin cậy” vẫn hưởng lợi. Điều này lý giải vì sao, dù Hàn Quốc gặp nhiều khó khăn trước các yêu cầu về thuế quan và đầu tư từ phía Mỹ, xuất khẩu của nước này trong năm 2025 vẫn có thể lần đầu vượt mốc 700 tỷ USD. Đài Loan ước tính thương mại của vùng lãnh thổ này tăng 7,37% trong cả năm 2025, mức tăng nhanh nhất trong 15 năm.

Những dự báo về sự suy tàn của thương mại toàn cầu rõ ràng đã bỏ qua vai trò của dịch vụ, công nghệ và cách giá trị được tạo ra và phân bổ trong chuỗi cung ứng toàn cầu. Nhưng yếu tố quan trọng nhất mà họ không tính đến chính là con người. Các doanh nhân luôn tìm ra cách kiếm tiền, còn những nhà sản xuất luôn tìm cách bán hàng. Phần lớn nguồn lực từng được dùng để giảm phụ thuộc vào các nhà cung cấp Trung Quốc trong những năm gần đây nay đang chuyển sang giảm rủi ro từ phía người mua Mỹ. Việc tìm kiếm chuỗi cung ứng bền vững dần nhường chỗ cho nỗ lực tìm kiếm các thị trường tiêu thụ đáng tin cậy. UNCTAD cho biết thương mại giữa các nước đang phát triển tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu, trong khi thương mại nội vùng tại Đông Á tăng 10% so với năm trước.

Mỹ vẫn là một thị trường tiêu dùng lớn và khó có thể thay thế. Tuy nhiên, tác động của những rào cản thương mại của nước này sẽ không đồng đều giữa các quốc gia và ngành nghề. Với một số bên, việc mất việc làm và hợp đồng sẽ là đòn giáng nặng nề. Nhưng phần lớn sẽ tìm cách đa dạng hóa, hướng tới các thị trường xuất khẩu khác, hoặc tìm những con đường gián tiếp để tiếp cận thị trường Mỹ.

UNCTAD cho rằng tác động đầy đủ của những “hạt sạn” trong bánh răng toàn cầu hóa có thể chỉ thực sự lộ rõ trong năm 2026, đồng thời cảnh báo nguy cơ tăng trưởng chậm lại. Năm 2026 có thể sẽ có những giai đoạn khó khăn, nhưng các bài học của năm 2025 sẽ không dễ bị lãng quên. Nền kinh tế thế giới đã chứng tỏ sự bền bỉ hơn nhiều so với dự đoán, và các lực đẩy gắn kết những nền kinh tế với nhau mạnh mẽ hơn bất kỳ chính sách cứng rắn nào. Những mô hình thương mại mới, dựa trên hội nhập khu vực, dịch vụ xuyên biên giới và chuyển đổi công nghệ, chắc chắn sẽ tiếp tục hình thành.