Việt Nam - Hà Lan hợp tác chống xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long

Ngày 21/1, tại thành phố Cần Thơ đã diễn ra diễn đàn “Đất mặn, chung tay tìm lời giải: Việt Nam và Hà Lan hợp tác về vấn đề xâm nhập mặn trong lĩnh vực trồng trọt tại Đồng bằng sông Cửu Long” do Đại sứ quán Vương quốc Hà Lan phối hợp với Đại học Cần Thơ tổ chức. Sự kiện là cơ hội cho khu vực công và tư của Việt Nam - Hà Lan cùng tìm hiểu về tình trạng xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long, thúc đẩy hợp tác và tạo điều kiện trao đổi các giải pháp sáng tạo cũng như kiến thức kỹ thuật nhằm giảm thiểu tác động của xâm nhập mặn đối với lĩnh vực trồng trọt tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Rủi ro từ xâm nhập mặn

Khoảng 70% diện tích đất tại Đồng bằng sông Cửu Long (khoảng 2,5 triệu ha) được sử dụng cho sản xuất cây trồng nông nghiệp, trong đó 60% dành riêng cho canh tác lúa. Khu vực này có khoảng 10 triệu hộ nông dân và trên 2.500 hợp tác xã nông nghiệp (chiếm khoảng 13% tổng số hợp tác xã nông nghiệp cả nước). Tại đây, gần 2/3 số nông dân canh tác trên diện tích dưới 0,5 ha, trong khi chỉ khoảng 10% có quy mô canh tác trên 2 ha.

Đồng bằng sông Cửu Long là khu vực vừa là trụ cột bảo đảm an ninh lương thực của Việt Nam, vừa là nguồn sinh kế của hàng triệu nông dân. Vùng đóng góp 50% sản lượng lúa gạo cả nước và 95% lượng gạo xuất khẩu; 65% sản lượng nuôi trồng thủy sản và 60% lượng cá xuất khẩu; gần 70% tổng sản lượng trái cây toàn quốc;…

Tuy nhiên, theo báo cáo từ nghiên cứu của Bộ Nông nghiệp, Thủy sản, An ninh Lương thực và Thiên nhiên Hà Lan, thách thức lớn nhất đối với xuất khẩu sản phẩm nông nghiệp tại Đồng bằng sông Cửu Long là sản xuất quy mô nhỏ và manh mún. Vùng trồng nhỏ lẻ khiến việc đáp ứng các đơn hàng xuất khẩu lớn trở nên khó khăn, gây trở ngại cho doanh nghiệp trong việc thu mua và hạn chế nông dân áp dụng các kỹ thuật tiên tiến. Điều này dẫn đến chi phí sản xuất cao, chất lượng không đồng nhất và khó khăn trong tiêu thụ.

Ngoài ra, biến đổi khí hậu, bao gồm: xâm nhập mặn, phèn hóa, sâu bệnh hại, ngập lụt, hạn hán và sụt lún đất cũng đang đe dọa nghiêm trọng đến sản xuất tại nông nghiệp của vùng.

Ông Vinod Ahuja, Đại diện FAO tại Việt Nam đánh giá, đối với người làm nông nghiệp ở Đồng bằng sông Cửu Long, xâm nhập mặn còn tác động còn trực tiếp đến năng suất thấp, chất lượng không đồng đều, chi phí sản xuất tăng và nguồn cung không ổn định. Độ mặn đang làm tăng rủi ro vận hành, rủi ro thị trường và rủi ro tín dụng.

Từ tổng quan về tình hình xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long, PGS.TS.Văn Phạm Đăng Trí, Viện trưởng Viện Mekong (Đại học Cần Thơ) nhận định xâm nhập mặn, sụt lún đất, suy giảm đa dạng sinh học và gián đoạn sinh kế là những thách thức có tính liên kết chặt chẽ, bị gia tăng và chồng lấn bởi các thực hành nông nghiệp thâm canh cùng với quản lý nước và trầm tích thiếu bền vững.

Đại diện Viện Mekong cho rằng các biện pháp ứng phó hiện nay vẫn còn phân mảnh, trong khi các nghiên cứu và can thiệp chính sách liên quan đến tài nguyên nước còn thiếu cách tiếp cận tích hợp ở quy mô toàn đồng bằng và đánh giá đầy đủ các tác động xã hội. Vì thế, quản lý thích ứng tích hợp cần vượt ra ngoài các giải pháp theo từng ngành/lĩnh vực riêng lẻ. Thay vào đó là, tăng cường liên kết giữa khoa học – chính sách – thực tiễn, thúc đẩy hợp tác xuyên biên giới và chia sẻ tri thức là những yếu tố then chốt nhằm hỗ trợ các lộ trình thích ứng dài hạn, dựa trên bằng chứng và bao trùm xã hội cho Đồng bằng sông Cửu Long.

Canh tác nông nghiệp thích nghi với môi trường mặn

Tại diễn đàn, các chuyên gia Hà Lan và quốc tế khẳng định, thay vì nỗ lực ngăn chặn tuyệt đối, chiến lược thông minh hơn là chủ động quản lý và chung sống với mặn. Những khu vực học được cách canh tác có lợi nhuận trong môi trường mặn sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh lâu dài.

Theo ông Vinod Ahuja, Đại diện FAO tại Việt Nam, nông dân ở Đồng bằng sông Cửu Long đang thích nghi, hệ thống sản xuất đang chuyển dịch và các công nghệ mới đang được thử nghiệm trong canh tác trên những cánh đồng hướng đến nền nông nghiệp bền vững.

Để canh tác nông nghiệp bền vững trong bối cảnh xâm nhập mặn hiện nay, ông Vinod Ahuja khuyến nghị, nông dân Đồng bằng sông Cửu Long nên đầu tư hệ thống cảnh báo mặn sớm thông qua qua các cảm biến chi phí thấp và mô hình số hóa. Đồng thời, việc áp dụng tưới nhỏ giọt chính xác kết hợp bón phân thông minh sẽ giúp cây trồng thích nghi và đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Về phía Nhà nước, cần ưu tiên đầu tư hạ tầng như hồ chứa cộng đồng, kênh dẫn nước kiên cố và hệ thống cống vận hành dựa trên dữ liệu.

Chia sẻ kinh nghiệm của Hà Lan về canh tác nông nghiệp trong điều kiện mặn, ông Peter Prins, Giám đốc điều hành SALTA (liên minh tri thức gồm hơn 50 đối tác công – tư tại Hà Lan, với chuyên môn đa dạng về các vấn đề với nước ngọt, vấn đề nhiễm mặn vùng ven biển Hà Lan) đã giới thiệu về mô hình Huấn luyện viên độ mặn cho nông dân. Những huấn luyện viên được đào tạo bài bản với chuyên môn về đất và cây trồng, về kinh tế sẽ định kỳ chia sẻ kiến thức và nâng cao nhận thức cho nông dân về theo dõi độ mặn của nước, kiểm tra mẫu đất, mẫu nước,….

Đặc biệt, đại diện SALTA cũng gợi ý áp dụng công nghệ hệ thống ống thoát nước thẩm thấu dưới bề mặt được sử dụng ở mọi cánh đồng của Hà Lan. Hệ thống này trước đây được dùng để thoát nước thừa nhưng ngày nay, được dùng với chức năng kép: vừa thoát nước, vừa giữ lại các "thấu kính" nước ngọt trong lớp đất đầu tiên sâu khoảng 1m).

“Nếu lập bản đồ các khu vực phù hợp tại Đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ này hoàn toàn có thể triển khai thí điểm và mang lại hiệu quả cao trong việc xử lý độ mặn,” ông Peter Prins khẳng định.

Bà Raïssa Marteaux, Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại Thành phố Hồ Chí Minh nhận định, ngành trồng trọt Việt Nam có tiềm năng to lớn trong việc mở rộng sản xuất nông sản giá trị cao và bền vững cho thị trường trong nước và quốc tế. Việc xây dựng khả năng chống chịu với xâm nhập mặn, cải thiện quản lý nước, nâng cao năng suất và cải tiến hệ thống sau thu hoạch sẽ là yếu tố then chốt để khai thác tiềm năng này.

Tổng Lãnh sự Vương quốc Hà Lan tại Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định, độ mặn cũng là mối quan tâm ngày càng tăng ở Hà Lan. Đồng bằng sông Cửu Long không đơn độc trong cuộc đấu tranh chống xâm nhập mặn. Ngành trồng trọt và Đồng bằng sông Cửu Long từ lâu đã là những ưu tiên trong hợp tác song phương giữa Hà Lan và Việt Nam. Hà Lan cam kết chia sẻ kiến thức, công nghệ và hợp tác vì lợi ích chung về kinh tế và môi trường.