Vụ làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường: Phải xử lý nghiêm vi phạm, bịt lỗ hổng kỹ thuật của hệ thống

Sáng 1/4, tại buổi Họp báo thường kỳ tháng 4 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đại diện của Bộ này cho hay, việc can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật và trước hết thuộc trách nhiệm của tổ chức vận hành hệ thống. Do vây, quan điểm của Bộ là cần phải xử lý nghiêm vi phạm, siết chặt quản lý, bịt các lỗ hổng kỹ thuật của hệ thống.

Trả lời các câu hỏi của phóng viên tại buổi Họp về làm sai lệch số liệu quan trắc môi trường ở nhiều địa phương, Phó Cục trưởng Cục Môi trường Nguyễn Xuân Hải cho biết: "Hành vi can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật, có tính chất tinh vi, có thể thực hiện thông qua can thiệp vào phần mềm, cấu hình hệ thống hoặc quá trình truyền dữ liệu. Trong khi đó, hệ thống hiện nay chủ yếu được thiết kế để giám sát giá trị môi trường và trạng thái vận hành, nên chưa phát hiện các hành vi can thiệp có chủ đích, sử dụng công nghệ cao trong một số trường hợp. Tuy nhiên, chúng tôi nhấn mạnh rằng, đây không phải khoảng trống về hệ thống pháp luật do pháp luật đã có các quy định kiểm soát như niêm phong cổng kết nối, quản lý tài khoản truy cập, lưu trữ dữ liệu, kiểm tra định kỳ và kiểm tra đối chứng và chính thông qua các hoạt động thanh tra, kiểm tra, điều tra của cơ quan chức năng thì các sai phạm vừa qua đã được phát hiện, xử lý theo quy định. Đây chính là vấn đề trong tổ chức thực hiện cần tiếp tục được siết chặt".

Sau sự việc trên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường xác định cần tăng cường thêm các lớp kiểm soát để bảo đảm tính minh bạch thực chất của hệ thống, cụ thể là: Siết chặt quản lý truy cập và cấu hình hệ thống, đặc biệt đối với data logger và tài khoản quản trị; tăng cường phát hiện những việc bất thường theo thời gian thực; nâng cao tính bảo mật và toàn vẹn của số liệu; đẩy mạnh kiểm tra đột xuất, kiểm tra đối chứng và hậu kiểm dữ liệu; kiểm tra nhật ký hệ thống 

"Vấn đề đặt ra ở đây là tiếp tục hoàn thiện công cụ giám sát và tăng cường thực thi để bảo đảm tính minh bạch và có kiểm soát nhiều lớp; các sai phạm vừa qua là hành vi vi phạm có tính chất tinh vi, Bộ sẽ tiếp tục siết chặt kiểm soát để bảo đảm tính minh bạch được thực hiện thực chất, không chỉ trên quy định”, ông Nguyễn Xuân Hải nhấn mạnh.

Theo ông Nguyễn Xuân Hải, quy định Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, Nghị định số 08/2022/NĐ-CP của Chính phủ ngày 10/1/20222, quy định chi tiết một số điều của Luật Bảo vệ môi trường và Thông tư số 10/2021/TT-BTNMT, ngày 30/6/2021 của Bộ Tài nguyên và Môi trường về việc Quy định kỹ thuật quan trắc môi trường và quản lý thông tin, dữ liệu quan trắc chất lượng môi trường, trách nhiệm quản lý hệ thống quan trắc môi trường được quy định rất rõ theo từng cấp.

“Doanh nghiệp chịu trách nhiệm trực tiếp đối với việc lắp đặt, vận hành, bảo đảm tính chính xác, trung thực của số liệu quan trắc; cơ quan quản lý nhà nước (Sở Nông nghiệp và Môi trường) thực hiện tiếp nhận, giám sát, kiểm tra và hậu kiểm đối với dữ liệu. Do vậy, việc can thiệp, làm sai lệch số liệu quan trắc là hành vi vi phạm pháp luật và trước hết thuộc trách nhiệm của tổ chức vận hành hệ thống. Qua sự việc trên cho thấy, tồn tại một số hạn chế trong tổ chức thực hiện, chủ yếu là khâu giám sát, kiểm soát kỹ thuật và hậu kiểm chưa theo kịp yêu cầu thực tiễn, đặc biệt trong bối cảnh số lượng hệ thống quan trắc tự động, liên tục tăng nhanh, khối lượng dữ liệu cần xử lý rất lớn”, ông Nguyễn Xuân Hải khẳng định.

Theo Phó Cục trưởng Cục Môi trường, hiện nay, hệ thống quan trắc môi trường trên cả nước vẫn đang được vận hành bình thường, liên tục và được giám sát theo thời gian thực theo đúng quy định. Dữ liệu từ các trạm quan trắc tự động, liên tục được truyền trực tiếp về Sở Tài nguyên và Môi trường, đồng thời kết nối về Bộ để phục vụ quản lý tập trung. Cùng với đó, pháp luật cũng đã quy định các cơ chế bảo đảm chất lượng dữ liệu như: yêu cầu kỹ thuật đối với hệ thống trước khi đưa vào vận hành chính thức; kiểm tra bằng chất chuẩn định kỳ 1 tháng/lần; kiểm định, hiệu chuẩn, bảo trì định kỳ; và quan trắc đối chứng để đánh giá độ chính xác của hệ thống 1 năm/lần.

“Sau vụ việc trên, Bộ đã và đang triển khai đồng bộ các biện pháp để rà soát, bảo đảm độ tin cậy của dữ liệu. Cụ thể là yêu cầu các địa phương tổ chức rà soát toàn diện các hệ thống quan trắc tự động, liên tục, tập trung vào việc kiểm tra cấu hình thiết bị, hệ thống truyền nhận dữ liệu, niêm phong các cổng kết nối và quản lý tài khoản điều khiển hệ thống; tăng cường kiểm tra đột xuất, kiểm tra đối chứng và kiểm soát chất lượng dữ liệu, đặc biệt đối với các cơ sở có dấu hiệu bất thường; đối chiếu, xác minh lại dữ liệu quan trắc thông qua các nguồn dữ liệu độc lập và các đợt quan trắc kiểm chứng tại hiện trường; rà soát, hoàn thiện các quy định kỹ thuật theo hướng tăng cường bảo mật, kiểm soát truy cập, lưu trữ dữ liệu gốc và khả năng phát hiện sớm các hành vi can thiệp trái phép. Với các quy định hiện nay, Bộ khẳng định rằng dữ liệu quan trắc môi trường được kiểm soát chặt chẽ, bảo đảm tính chính xác, khách quan và đáng tin cậy theo đúng quy định của pháp luật. Việc kiểm soát này được thể hiện thông qua các quy trình vận hành và kiểm soát hệ thống chặt chẽ. Chúng tôi xác định rõ, trách nhiệm thuộc về đơn vị vận hành hệ thống; đồng thời cơ quan quản lý sẽ tăng cường hơn nữa công tác kiểm tra, hậu kiểm và kiểm soát dữ liệu để bảo đảm số liệu quan trắc là chính xác và đáng tin cậy. ”, Phó Cục trưởng Cục Môi trường nêu rõ.

Để khắc phục vấn đề này, theo ông Nguyễn Xuân Hải, trước mắt, Bộ sẽ đôn đốc các địa phương thực hiện ngay các biện pháp rà soát, kiểm tra đồng bộ việc kết nối, niêm phong cổng kết nối, quản lý tài khoản quản trị, cấu hình data logger, camera giám sát và việc lưu trữ dữ liệu gốc tại các hệ thống quan trắc tự động, liên tục. Tăng cường kiểm tra đột xuất, kiểm tra đối chứng, kiểm soát chất lượng định kỳ và hậu kiểm đối với các cơ sở có dấu hiệu bất thường về dữ liệu.

Trong thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ rà soát để tiếp tục hoàn thiện quy định kỹ thuật và quy trình quản lý dữ liệu theo hướng tăng tính bảo mật, tính toàn vẹn dữ liệu, khả năng giám sát từ xa và khả năng phát hiện sớm hành vi can thiệp trái phép. Đối với các cơ sở thuộc đối tượng phải quan trắc tự động, liên tục, doanh nghiệp có trách nhiệm: lắp đặt hệ thống quan trắc nước thải, khí thải tự động, liên tục; hệ thống này phải đáp ứng yêu cầu kỹ thuật về thiết bị đo, chất chuẩn, camera giám sát, hệ thống lấy mẫu tự động, bộ thu nhận và truyền dữ liệu; phải truyền số liệu trực tiếp về cơ quan quản lý nhà nước ở địa phương để theo dõi, giám sát.

"Dữ liệu truyền phải có đầy đủ thông số đo, kết quả đo, đơn vị đo, thời gian đo và trạng thái hoạt động của thiết bị; các cổng kết nối không sử dụng phải được niêm phong; tài khoản quản trị cao nhất của data logger phải cung cấp cho Sở Nông nghiệp và Môi trường để phục vụ quản lý, kiểm soát cấu hình và phần mềm của hệ thống", ông Hải thông tin.

Tại cuộc họp báo, ông Nguyễn Xuân Hải trao đổi với các phóng viên về việc giám sát hệ thống quan trắc tự động, liên tục hiện nay. Theo đó, pháp luật hiện hành quy định theo nhiều lớp gồm: Thứ nhất là doanh nghiệp phải tự vận hành, kiểm tra, bảo trì, hiệu chuẩn, kiểm định thiết bị và lập đầy đủ hồ sơ quản lý, nhật ký vận hành; Thứ hai là hệ thống phải đạt bảo đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật theo quy định và phải được kiểm soát chất lượng khi đưa vào hoạt động chính thức và định kỳ hằng năm bởi đơn vị độc lập có đủ năng lực, trong đó có nội dung kiểm tra vị trí quan trắc, tính năng thu thập, lưu giữ, truyền dữ liệu và phải thực hiện quan trắc đối chứng để đánh giá độ chính xác tương đối của hệ thống.

Thứ ba là Sở Nông nghiệp và Môi trường có trách nhiệm giám sát dữ liệu quan trắc tự động, liên tục; đánh giá kết quả quan trắc, liên tục và so sánh với giá trị tối đa cho phép các thông số ô nhiễm theo quy chuẩn kỹ thuật môi trường; theo dõi, kiểm tra việc khắc phục trong trường hợp dữ liệu quan trắc bị gián đoạn; phát hiện thông số giám sát vượt quy chuẩn kỹ thuật môi trường và đề xuất biện pháp xử lý theo quy định.

Về kiểm soát tính bảo mật của dữ liệu, các Sở Nông nghiệp và Môi trường được cung cấp tài khoản của hệ thống data logger để thực hiện việc quản lý, kiểm soát các cổng kết nối, cấu hình và quá trình nâng cấp phần mềm điều khiển (firmware).