Whey protein đảo ngược trật tự ngành sữa toàn cầu

Ba mươi năm trước, nước sữa (whey) là một sản phẩm phụ vô giá trị của ngành sữa. Nó là thứ các nhà máy phô mai xả bỏ, hoặc cố tìm cách tận dụng bằng cách rải trên đất nông nghiệp làm phân bón. Giờ đây, tất cả đã thay đổi, một cách nhanh chóng và hoàn toàn không thể dự báo trước.

Nhu cầu protein bỗng bùng nổ. Mọi người tìm kiếm protein trong nước giải khát, bột, bánh mì. Các loại thuốc giảm cân đã sinh ra một danh mục người tiêu dùng hoàn toàn mới cần bổ sung protein để duy trì cơ bắp. Đó là điểm khởi đầu của sự thay đổi.

Giá whey protein tách ly đã tăng gấp 5 lần lên 28.000 euro/tấn kể từ năm 2023, vượt xa giá phô mai và bơ hơn bốn lần. Một cuộc leo thang giá mà giới trong ngành mô tả là "vô trọng lực" - vượt qua mọi kỳ vọng.

Chuyên gia phân tích Jose Saiz tại Expana phát biểu: "Trước đây nó là một sản phẩm không có giá trị. Giờ đây phô mai có thể trở thành sản phẩm phụ của sản xuất whey". Hãy ngẫm lại. Ba mươi năm qua, phô mai là sản phẩm chính, còn nước sữa là thứ bị bỏ đi. Giờ đây logic kinh tế đã bị lật ngược hoàn toàn. Sản xuất whey protein đang định hình lại cách vận hành kinh tế của ngành sữa.

Nhưng vấn đề nằm ở đây: các nhà sản xuất không thể theo kịp nhu cầu. Những tập đoàn sữa hàng đầu châu Âu như Arla và FrieslandCampina đã đầu tư lớn vào công nghệ nâng cấp nước sữa. Hiện các nhà sản xuất hết hàng các sản phẩm whey protein tách ly cho đến tháng 6 hoặc 7/2026.

Tình trạng thiếu hụt không chỉ ở châu Âu. Mỹ - quốc gia từng là nhà xuất khẩu whey protein lớn - giờ đây không thể xuất khẩu. Sản xuất của Mỹ hầu như được tiêu thụ hoàn toàn trong nước bởi nhu cầu bùng nổ từ những người sử dụng thuốc giảm cân. Cơ sở cấp nguồn toàn cầu đã thu hẹp.

Giá whey protein tăng cao là điều tốt cho nhà sản xuất. Nhưng giá quá cao lại là vấn đề. Ông Luis Cubel, phụ trách mảng nguyên liệu của công ty sữa Đan Mạch Arla cảnh báo rằng giá liên tục ở mức kỷ lục sẽ khiến các nhà sản xuất thực phẩm tìm kiếm những lựa chọn khác rẻ hơn. Protein từ thực vật ít được ưa chuộng, nhưng rẻ hơn nhiều. Khi giá whey protein quá cao, các nhà sản xuất thực phẩm sẽ chuyển sang sử dụng protein thực vật thay thế.

Vấn đề lớn hơn là: để sản xuất whey protein, bạn cần phô mai, vì whey protein chỉ là sản phẩm phụ của chế biến phô mai. Nếu nhu cầu phô mai giảm, nhà máy sẽ không còn lý do để hoạt động. Tức là, bạn không thể chỉ tập trung vào whey protein mà quên phô mai.

Nhu cầu phô mai ở châu Âu được dự báo sẽ tăng trong thập kỷ tới, nhưng lại có nguy cơ phô mai dư thừa nếu cuộc bùng nổ whey protein được duy trì. Tức là ngành sữa đang chuẩn bị cho một cuộc chạy đua tiềm ẩn nhiều rủi ro. Nếu cuộc bùng nổ whey protein tiếp tục, các nhà sản xuất sẽ phải sản xuất nhiều phô mai hơn để lấy whey protein. Nhưng nếu nhu cầu phô mai không tăng theo, họ sẽ bị thừa phô mai - sản phẩm bây giờ trở thành "hạng hai".

Có một chi tiết quan trọng không thể bỏ qua. Chỉ một nhóm nhà sản xuất hạn chế ở các thị trường châu Âu và Bắc Mỹ có khả năng để biến nước sữa giá thấp thành một thành phần protein cao giá trị. Những doanh nghiệp đã đầu tư cách đây vài năm, khi ngành vẫn chưa nhìn thấy cơ hội, giờ đây sẽ gặt hái thành quả của sự dũng cảm.

Ngành sữa đang trải qua một cuộc cách mạng không thể quay lại. Và khi cuộc cách mạng này kết thúc, bản đồ của ngành sẽ hoàn toàn khác.