Xây nền tảng "đường dài" cho sầu riêng Việt

Sầu riêng đang ở thời kỳ rực rỡ trên hành trình xuất khẩu. Kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này liên tiếp xác lập cột mốc kỷ lục mới và chạm ngưỡng 4 tỷ USD, đưa sầu riêng trở thành “vua trái cây” của nông sản Việt Nam. Nhưng đằng sau những con số tăng trưởng ấn tượng ấy, câu chuyện bền vững của sầu riêng không chỉ nằm ở thị trường hay kỹ thuật canh tác, mà bắt đầu rất sớm – từ giống cây được trồng xuống đất.

Khép lại một năm, ngành hàng rau quả có thể tự hào với những dấu mốc tăng trưởng mới; trong đó sầu riêng nổi lên như một điểm tựa quan trọng, góp phần tạo nên bức tranh xuất khẩu đầy khởi sắc. Từ một loại trái cây mang tính mùa vụ, sầu riêng đã vươn lên trở thành mặt hàng chủ lực, kéo theo sự thay đổi cả về tư duy sản xuất lẫn cách tiếp cận thị trường.

Trong giới sản xuất và xuất khẩu sầu riêng quy mô lớn, cái tên Nguyễn Phú Cường – thường được gọi thân mật là “Cường Dona” gần như đã trở thành một biểu tượng. Cố doanh nhân này là người có vai trò then chốt trong việc du nhập, chọn lọc và phát triển giống sầu riêng Dona, phiên bản Việt hóa của giống Monthong nổi tiếng, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng và khí hậu của miền Đông Nam Bộ, Đồng bằng sông Cửu Long và Tây Nguyên; góp phần quan trọng để sầu riêng Việt có thể xuất khẩu gần như quanh năm mà đến nay chưa có nước nào có được.

Không dừng lại ở việc đưa giống về trồng, ông Nguyễn Phú Cường còn sớm nhìn ra rằng, muốn sầu riêng Việt đi xa thì phải có một “tên gọi” đủ mạnh để đứng vững trên thị trường. Thương hiệu “Dona” ra đời từ tư duy đó, được đăng ký bảo hộ bài bản và gắn liền với một quy trình sản xuất được kiểm soát chặt chẽ. Từ một giống cây được Việt hóa thành công, sầu riêng Dona dần được khẳng định giá trị, được Nhà nước công nhận là giống tiến bộ khoa học – kỹ thuật và khuyến khích trồng rộng rãi. Đến nay, sầu riêng Dona vẫn giữ vai trò là giống xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, đủ sức chinh phục những thị trường khó tính như Trung Quốc, Mỹ…

Sau khi doanh nhân Nguyễn Phú Cường qua đời, sự nghiệp ông gây dựng không dừng lại. Người con trai là anh Nguyễn Quốc Luật, Giám đốc Công ty cổ phần Phát triển Công nghệ Sinh học Dona, tiếp tục con đường nhân giống sầu riêng Dona với một cách tiếp cận cẩn trọng và kỷ luật hơn.

Anh Nguyễn Quốc Luật cho biết, nền tảng của chất lượng giống nằm ở vườn đầu dòng – nơi lưu giữ những cây mẹ chuẩn mực nhất. Vườn đầu dòng của Dona hiện có khoảng 960 gốc, đều được tuyển chọn từ những năm 1990, chăm sóc theo quy trình rất nghiêm ngặt. Mỗi năm, từ vườn này cung cấp khoảng 800.000 chồi ghép, sản xuất ra 300.000–400.000 cây giống sầu riêng Dona đưa ra thị trường. 

Theo anh Nguyễn Quốc Luật, đầu tư sầu riêng là một cuộc chơi dài hơi. Từ lúc trồng đến khi cho trái ổn định phải mất 3–5 năm, chi phí đầu tư cho 1 ha hiện nay lên tới 1–2 tỷ đồng. Nếu giống không chuẩn, thiệt hại không chỉ là một mùa vụ, mà có thể là cả tương lai của nhà vườn. Chính vì vậy, Công ty chỉ bán giống trực tiếp cho nông dân, không qua trung gian phân phối, để đảm bảo kiểm soát chất lượng và đồng hành kỹ thuật từ đầu. 

Người trồng sầu riêng Dona không chỉ mua một cây giống, mà nhận được cả một quy trình: từ hướng dẫn trồng đúng kỹ thuật, tạo điều kiện cho bộ rễ phát triển khỏe, đến phòng bệnh ngay từ giai đoạn đầu. Theo ông Trần Quốc Khanh, Trưởng phòng kỹ thuật của Công ty, phần lớn cây sầu riêng chết sớm hoặc sinh trưởng kém đều xuất phát từ bộ rễ yếu hoặc nhiễm nấm bệnh ngay khi mới trồng – những lỗi rất khó sửa khi cây đã lớn.

Không dừng lại ở việc duy trì giống hiện có, anh Nguyễn Quốc Luật cho biết, doanh nghiệp đang phát triển thêm các vườn đầu dòng mới để đáp ứng nhu cầu trong tương lai. Xa hơn, công ty hướng tới lai tạo, cải tiến giống; trong đó có mục tiêu nghiên cứu sầu riêng không hạt. Tuy nhiên, anh thẳng thắn thừa nhận, để tạo ra một giống ổn định, hiệu quả cần ít nhất 20 năm nghiên cứu – một hướng đi khó, tốn kém và đòi hỏi sự kiên nhẫn rất lớn, nhưng cần thiết nếu Việt Nam muốn đi đường dài với sầu riêng.

Ở một hướng tiếp cận khác, ông Đỗ Khắc Tùng, một người từng nghiên cứu và sản xuất phân bón hữu cơ vi sinh tại TP. Hồ Chí Minh lại bén duyên với giống sầu riêng Black Thorn – còn gọi là sầu riêng gai đen, giống sầu riêng được xem là đắt nhất trên thị trường hiện nay.

Thời điểm mới du nhập vào Việt Nam, sầu riêng Black Thorn có giá lên tới hàng triệu đồng mỗi kg, trở thành “huyền thoại” trong giới sành ăn. Nhưng ông Đỗ Khắc Tùng không chạy theo cơn sốt ngắn hạn. Ông chọn cách mày mò nghiên cứu, tìm ra phương pháp tạo giống phù hợp với thổ nhưỡng Việt Nam.

Cách làm của ông Tùng rất riêng: ghép ba gốc sầu riêng bản địa trước để tạo bộ rễ khỏe, khi cây ổn định mới ghép giống Blackthorn lên trên. “Cây được nuôi dưỡng từ gốc bản địa nên khỏe, thích nghi tốt, nhưng cho ra trái Black Thorn đúng chuẩn”, ông Tùng chia sẻ.

Theo ông Tùng, hiện nay diện tích sầu riêng Black Thorn tại Việt Nam còn rất hạn chế, sản lượng thấp, chưa đủ phục vụ thị trường trong nước, chứ chưa nói đến xuất khẩu. Vì vậy, giống ông chọn tạo chỉ cung cấp trong phạm vi hẹp cho bạn bè, anh em, kèm theo quy trình canh tác hữu cơ đến khi cây cho trái, nhằm đảm bảo hiệu quả thực chất.

Không chỉ dừng ở giống cây, ông Tùng còn xây dựng Nông trại Bách Tùng như một mô hình canh tác hữu cơ điển hình, nằm giữa cánh rừng cao su ở Long Khánh, TP. Hồ Chí Minh. Nông trại mở cửa đón sinh viên, người trẻ yêu nông nghiệp đến học hỏi, chia sẻ kinh nghiệm về chăm sóc đất, lựa chọn giống, xử lý sâu bệnh theo hướng hữu cơ – những phương pháp đã được kiểm chứng trong thực tế.

Để “vua trái cây” Việt Nam không chỉ tỏa sáng trong những con số kỷ lục mà còn bền bỉ giữ ngôi trên bản đồ xuất khẩu thế giới, điều quan trọng nhất vẫn nằm ở những con người lặng lẽ đứng phía sau. Đó là những bàn tay kiên nhẫn gìn giữ vườn cây đầu dòng, những năm tháng âm thầm thử nghiệm để tìm ra giống tốt, cây khỏe, trái đạt chuẩn. Chính từ những gốc rễ bền bỉ ấy, niềm tin thị trường được nuôi dưỡng, mở ra những mùa vụ mới đưa sầu riêng Việt Nam không chỉ đi xa, mà còn đi dài trên hành trình hội nhập.