Xu hướng kinh tế mới tại Đông Nam Á

Từ gán nhãn dữ liệu đến phân loại hình ảnh, những công việc này đang hình thành một lớp thu nhập bổ trợ quan trọng, góp phần tăng cường khả năng thích ứng tài chính cho các hộ gia đình trong khu vực.

Trong bối cảnh nền kinh tế internet của Đông Nam Á vượt mốc 300 tỷ USD, xu hướng kiếm tiền từ các tác vụ nhỏ lẻ, tần suất cao đang phát triển mạnh mẽ. Tại Philippines, văn hóa tháo vát “diskarte” đã chuyển dịch sang không gian số. Ở Việt Nam, sự bùng nổ thương mại điện tử mở rộng cơ hội làm việc tại nhà, trong khi Indonesia trở thành trung tâm của lĩnh vực gán nhãn dữ liệu nhờ lực lượng lao động trẻ.

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), ước tính có từ 154 triệu đến 435 triệu người trên toàn cầu đang tham gia vào các công việc trực tuyến dạng này. Đây không phải là hình thức làm việc tự do (freelance) truyền thống hay nền kinh tế Gig thường thấy, mà là một lớp hoạt động kinh tế riêng biệt: linh hoạt, mang tính tích lũy và ngày càng được chuẩn hóa.

Dữ liệu thực tế cho thấy vai trò quan trọng của nguồn thu nhập này. Công ty tuyển dụng Gini Talent ghi nhận, thu nhập từ các tác vụ nhỏ này là nguồn sống chính của 44% số nhân viên gán nhãn dữ liệu tại Indonesia. Viện Nghiên cứu Phát triển Philippines báo cáo thu nhập từ làm việc tự do kỹ thuật số tại nước này đã tăng trưởng tới 208% trong giai đoạn 2019-2020.

Tuy nhiên, Báo cáo Triển vọng việc làm ASEAN mới nhất chỉ ra rằng các hình thức lao động bổ trợ trên nền tảng trực tuyến này thường chưa được phản ánh đầy đủ trong những thống kê lao động chính thức, dù tỷ lệ tham gia đang tăng nhanh.

Đa số người tham gia coi đây là công việc linh hoạt, xen kẽ vào các khoảng thời gian rảnh rỗi trong ngày như khi di chuyển hay buổi tối. Họ thường dành từ 1 giờ đến 3 giờ mỗi ngày cho các tác vụ này. Đối với giới trẻ, khoản thu nhập này chi trả cho những dịch vụ số; với người lớn tuổi, nó hỗ trợ chi phí sinh hoạt. Nhiều hộ gia đình đang áp dụng chiến lược "danh mục đầu tư", kết hợp giữa công việc chính thức và các tác vụ số để đảm bảo tài chính.

Đối với các nền kinh tế phát triển hơn như Singapore, sự chuyển dịch này mang ý nghĩa chiến lược. Dù tỷ lệ tham gia tại các nước thu nhập cao thường mang tính bổ trợ và ít hiển thị trong thống kê, nhưng tác động đến an sinh xã hội là có thực. Một khảo sát năm 2022 tại Singapore cho thấy các tài xế giao hàng công nghệ mong muốn có sự đảm bảo an sinh xã hội tốt hơn gắn liền với thu nhập từ nền tảng.

Giới quan sát cho rằng, thay vì chỉ khuyến khích, các quốc gia và doanh nghiệp cần thiết lập một "tiêu chuẩn làm việc vi mô công bằng". Điều này bao gồm việc minh bạch hóa thù lao, hướng dẫn công việc rõ ràng và tạo lộ trình thăng tiến kỹ năng cho người lao động. Đây được xem là chiến lược đôi bên cùng có lợi: doanh nghiệp tiếp cận được mạng lưới lao động rộng lớn, trong khi người lao động có thêm nguồn thu nhập bền vững và công bằng.