Xuất nhập khẩu và bài toán tăng trưởng trong giai đoạn mới

Chiều 29/1, tại Hà Nội, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) tổ chức Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu năm 2026 nhằm đánh giá toàn diện bối cảnh kinh tế, thương mại trong nước và quốc tế; phân tích cơ hội, thách thức; đồng thời thảo luận, đề xuất giải pháp trọng tâm để thúc đẩy tăng trưởng xuất khẩu năm 2026 - năm đầu tiên triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm giai đoạn 2026 - 2030, nhanh chóng đưa nghị quyết thành hành động.

Phát biểu khai mạc hội nghị, ông Nguyễn Anh Sơn - Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu cho biết: Năm 2026 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, năm đầu tiên triển khai Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2026 - 2030, mở đầu kỷ nguyên phát triển mới của đất nước. Để hoàn thành thắng lợi Nghị quyết Đại hội lần thứ XIV của Đảng, hoạt động xuất khẩu cần tiếp tục phát huy vai trò là động lực then chốt, đồng thời chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang tăng trưởng theo chiều sâu, hiệu quả và bền vững, gắn với nâng cao giá trị gia tăng, hàm lượng công nghệ và năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Theo ông Nguyễn Anh Sơn, Nghị quyết số 01/NQ-CP ngày 8 tháng 1 năm 2026 của Chính phủ về nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu thực hiện Kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, Dự toán ngân sách Nhà nước năm 2026 đã đặt mục tiêu, tốc độ tăng tổng kim ngạch xuất khẩu năm 2026 đạt khoảng 15-16% so với năm 2025. Đây là mục tiêu thách thức, đòi hỏi nỗ lực cao độ của các ngành, các địa phương và doanh nghiệp. Kim ngạch xuất khẩu năm 2026 để đạt mục tiêu Chính phủ giao cần đạt khoảng 546-550 tỷ USD. Kim ngạch xuất khẩu bình quân hàng tháng phải đạt khoảng 45-46 tỷ USD/tháng.

Trình bày tham luận "Kết quả xuất nhập khẩu năm 2025, bối cảnh và triển vọng xuất nhập khẩu năm 2026", ông Trần Thanh Hải - Phó Cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu thông tin, sau hơn 35 năm hội nhập kể từ năm 1989, hoạt động xuất nhập khẩu của Việt Nam đã hình thành xu hướng tăng trưởng dài hạn rất rõ rệt.

Trên biểu đồ tổng thể, dù xuất hiện một số giai đoạn suy giảm cục bộ, song xu hướng chủ đạo vẫn là đi lên, phản ánh mức độ mở cửa ngày càng sâu của nền kinh tế. Một dấu mốc đặc biệt là năm 2025, khi tổng kim ngạch xuất nhập khẩu lần đầu vượt mốc trên 800 tỷ USD đã đánh dấu chặng đường hơn 30 năm hội nhập và mở ra dư địa tăng trưởng cho giai đoạn tiếp theo.

"Năm 2025 không chỉ là dấu mốc của hơn 30 năm hội nhập, mà còn là tiền đề quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam bước vào giai đoạn tăng trưởng mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng và hiệu quả," ông Trần Thanh Hải nhấn mạnh.

Nhìn lại giai đoạn từ năm 2010 đến nay, xuất nhập khẩu Việt Nam trải qua nhiều chu kỳ biến động. Giai đoạn 2010 - 2011 ghi nhận mức tăng trưởng cao; năm 2017 tiếp tục đạt tốc độ tăng trên 20%. Trong các năm 2020 - 2022, dù chịu tác động nghiêm trọng của dịch COVID-19 và đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu, xuất nhập khẩu vẫn duy trì đà tăng, có năm đạt tới 26%. Ngược lại, năm 2023 là năm duy nhất trong chu kỳ ghi nhận tăng trưởng âm, trước khi phục hồi trở lại.

Về cán cân thương mại, trước năm 2012 Việt Nam chủ yếu nhập siêu. Từ năm 2012 trở đi, cán cân thương mại từng bước cải thiện và duy trì trạng thái xuất siêu liên tục trong nhiều năm. Tuy nhiên, các chỉ số cũng cho thấy áp lực ngày càng lớn ở chiều nhập khẩu, nhất là nhóm hàng nguyên liệu, linh kiện phục vụ sản xuất.

Ở góc độ cơ cấu, xuất khẩu Việt Nam hiện đạt khoảng 470 tỷ USD, tiến sát mốc 500 tỷ USD. Nhóm hàng điện tử, máy móc, thiết bị chiếm tỷ trọng lớn; tiếp theo là dệt may, da giày và các mặt hàng nông, thủy sản; trong đó, cà phê nổi lên là nhóm hàng có giá trị xuất khẩu cao trong năm 2025. Thị trường xuất khẩu chủ lực vẫn tập trung vào một số thị trường lớn như Hoa Kỳ, Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản và ASEAN.

Bước sang giai đoạn phát triển mới, khi quy mô xuất nhập khẩu đã đạt những ngưỡng cao chưa từng có, hạn chế mang tính cơ cấu cũng bộc lộ ngày càng rõ. Thực tiễn cho thấy, tăng trưởng theo chiều rộng không còn đủ dư địa, trong khi cú sốc từ thị trường, chính sách và chuỗi cung ứng toàn cầu ngày càng khó lường. Vì vậy, yêu cầu chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu từ "lượng" sang "chất", từ mở rộng quy mô sang nâng cao giá trị gia tăng và năng lực nội tại không còn là lựa chọn mà đã trở thành đòi hỏi tất yếu với nền kinh tế.

Bên cạnh đó, sự mất cân đối về thị trường và phụ thuộc lớn vào một số thị trường chủ lực như Hoa Kỳ và Trung Quốc khiến xuất khẩu dễ bị tổn thương trước biến động về chính sách và thương mại quốc tế.

Bối cảnh này yêu cầu đặt ra cho giai đoạn tới là chuyển dịch mô hình tăng trưởng xuất nhập khẩu theo chiều sâu, dựa trên công nghệ, khoa học, đổi mới sáng tạo; phát triển công nghiệp nền tảng; chủ động nguồn nguyên liệu và đa dạng hóa thị trường xuất khẩu. Cùng đó là đẩy mạnh đàm phán các FTA mới và nâng cấp FTA hiện có.

Một hướng đi quan trọng khác là phát triển thương mại điện tử xuyên biên giới, gắn với đổi mới xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu và đáp ứng tiêu chuẩn mới về môi trường, phát thải. Đồng thời, bài toán logistics và chi phí cũng cần được giải quyết căn cơ, nâng cao năng lực cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam.

Theo ông Trần Thanh Hải, hàng hóa Việt Nam đã xuất khẩu tới hơn 200 quốc gia và vùng lãnh thổ, sự chủ động của cộng đồng doanh nghiệp cùng với giải pháp chính sách đồng bộ là yếu tố then chốt để xuất nhập khẩu tiếp tục đóng góp quan trọng vào mục tiêu tăng trưởng hai con số trong giai đoạn tới.

Ông Cấn Văn Lực - Ủy viên Hội đồng Tư vấn chính sách của Thủ tướng Chính phủ, chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV cho biết: Các tổ chức lớn như Tổ chức Thương mại thế giới (WTO), Ngân hàng Thế giới và IMF đều có chung nhận định, tăng trưởng thương mại toàn cầu trong thời gian tới sẽ thấp hơn đáng kể so với năm 2025.

Ở trong nước, xuất nhập khẩu hàng hóa tiếp tục ghi nhận kết quả tích cực. Số liệu tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam năm 2025 đạt 930,05 tỷ USD, một con số rất đáng chú ý trong bối cảnh khó khăn chung của kinh tế toàn cầu. Tuy nhiên, mục tiêu tăng trưởng xuất khẩu 15 - 16% năm 2026 mà Chính phủ giao cho ngành công thương là rất thách thức, khi dự báo hiện nay mới chỉ nghiêng về kịch bản tăng trưởng 12 - 14%.

Không chỉ chịu sức ép từ bên ngoài, cơ cấu xuất khẩu của Việt Nam cũng đang bộc lộ những điểm cần suy ngẫm. Một số nhóm hàng công nghệ cao như điện tử, điện máy tiếp tục gia tăng tỷ trọng, trong khi ngành truyền thống như dệt may, da giày dù vẫn tăng trưởng nhưng đang có dấu hiệu chậm lại về thị phần.

Đáng chú ý, sự phụ thuộc lớn vào một số thị trường trọng điểm khiến dư địa ứng phó của doanh nghiệp Việt Nam trở nên hạn hẹp hơn khi thị trường này biến động. Xuất nhập khẩu dịch vụ đang là điểm nghẽn trong đóng góp của khu vực ngoại thương đối với tăng trưởng kinh tế.

Theo ông Cấn Văn Lực, trong khi xuất khẩu hàng hóa nhiều năm liên tục duy trì thặng dư, cán cân thương mại dịch vụ của Việt Nam vẫn ở trạng thái âm, qua đó làm suy giảm đáng kể phần đóng góp ròng của xuất nhập khẩu vào tăng trưởng tổng ngân sách quốc nội (GDP).

"Có năm cán cân thương mại hàng hóa thặng dư tới 20 tỷ USD nhưng dịch vụ lại âm khoảng 10 tỷ USD nên thực chất phần đóng góp ròng cho tăng trưởng chỉ còn một nửa", ông Cấn Văn Lực phân tích.

Trong cơ cấu xuất khẩu dịch vụ, du lịch và vận tải chiếm tới 80% tổng kim ngạch. Tuy nhiên, hiệu quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Du lịch tăng trưởng về lượng khách nhưng chi tiêu, thời gian lưu trú và tỷ lệ quay lại thấp; trong khi lĩnh vực vận tải, logistics lại phụ thuộc lớn vào doanh nghiệp nước ngoài, khiến Việt Nam phải chi trả chi phí nhập khẩu dịch vụ vận tải ở mức cao. Bên cạnh đó, sự lệch pha giữa khu vực doanh nghiệp trong nước và khu vực có vốn đầu tư nước ngoài đang tác động trực tiếp đến chất lượng tăng trưởng xuất khẩu, đưa nghị quyết thành động.

Đặc biệt, khu vực FDI ngày càng chiếm tỷ trọng lớn trong kim ngạch xuất khẩu, trong khi doanh nghiệp nội địa vẫn hạn chế về công nghiệp hỗ trợ, trình độ công nghệ và khả năng tham gia sâu vào chuỗi giá trị. Nếu năng lực sản xuất trong nước không được cải thiện, tình trạng xuất khẩu tăng nhanh nhưng giá trị giữ lại thấp sẽ còn kéo dài.

Ông Cấn Văn Lực cho rằng, thúc đẩy xuất nhập khẩu trong giai đoạn tới không thể chỉ dừng ở mục tiêu tăng kim ngạch mà cần chuyển mạnh sang nâng cao chất lượng tăng trưởng; đòi hỏi sự kết hợp đồng bộ giữa chính sách thương mại, xúc tiến xuất khẩu, phát triển logistics, tài chính hỗ trợ và nâng cao chất lượng thể chế và khâu tổ chức thực thi.

Trong bối cảnh kinh tế thế giới còn nhiều biến động và thương mại toàn cầu bước vào giai đoạn điều chỉnh, xuất nhập khẩu vẫn giữ vai trò quan trọng với tăng trưởng của Việt Nam, song yêu cầu đặt ra đã khác trước. Không chỉ là mở rộng quy mô hay gia tăng kim ngạch, bài toán hiện nay là nâng cao chất lượng tăng trưởng, gia tăng giá trị giữ lại và củng cố năng lực tự chủ của nền kinh tế.

Để xuất nhập khẩu tiếp tục phát huy vai trò động lực, theo ông Cấn Văn Lực cần cách tiếp cận toàn diện hơn; trong đó, kết hợp hài hòa giữa phát triển xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ, nâng cao nội lực doanh nghiệp trong nước, cải thiện chất lượng thể chế và hiệu quả tổ chức thực thi. Đây không chỉ là yêu cầu trước mắt mà là nền tảng quan trọng để xuất nhập khẩu Việt Nam phát triển bền vững trong giai đoạn tới.