Minh bạch dữ liệu, nâng cao giá trị nông sản Việt Nam

Trong bối cảnh yêu cầu của thị trường quốc tế ngày càng cao, năng lực cạnh tranh của nông sản không chỉ phụ thuộc vào sản lượng xuất khẩu mà còn ở tính minh bạch, khả năng truy xuất nguồn gốc và xác minh thông tin trong toàn bộ chuỗi giá trị. Điều này đòi hỏi đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, phát triển hạ tầng dữ liệu dùng chung và tăng cường liên kết giữa các chủ thể tham gia sản xuất, kinh doanh nông nghiệp.

Đây là những nội dung được các chuyên gia, doanh nghiệp trong nước và quốc tế trao đổi tại phiên thảo luận "Công nghệ nông nghiệp: Chuỗi giá trị minh bạch và bền vững", diễn ra ngày 27/10 trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026.

Theo ông Vinod Ahuja, Trưởng đại diện Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) tại Việt Nam, gia tăng sản lượng xuất khẩu không còn đủ để nâng cao giá trị nông sản. Năng lực cạnh tranh ngày càng phụ thuộc vào khả năng chứng minh nguồn gốc, quy trình sản xuất, mức độ tuân thủ các tiêu chuẩn bền vững và tác động đến môi trường.

Thực tế, việc xây dựng hệ thống dữ liệu nông nghiệp tại Việt Nam vẫn gặp khó khăn do dữ liệu phân tán, chi phí xác minh cao… Để tháo gỡ, ông Vinod Ahuja đề xuất Việt Nam phát triển hạ tầng dữ liệu dùng chung, thống nhất mã định danh từng thửa đất, tiêu chuẩn kết nối và cơ chế xác minh độc lập. Trong đó, hợp tác xã, doanh nghiệp hỗ trợ quản lý dữ liệu, chia sẻ chi phí xác minh cho nông dân; khu vực tư nhân phát triển các dịch vụ truy xuất nguồn gốc, tài chính và tư vấn kỹ thuật trên nền tảng chung.

Chia sẻ về thực tiễn chuyển giao công nghệ, Tiến sĩ Trương Vĩnh Hải, Viện trưởng Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp Miền Nam, cho biết các mô hình nông trại thông minh được Viện triển khai với đối tác quốc tế tại một số khu đã cho thấy hiệu quả trong nâng cao năng suất, chất lượng nông sản, đồng thời tiết kiệm nước tưới, phân bón và thuốc bảo vệ thực vật. Tuy nhiên, việc nhân rộng các mô hình này còn gặp rào cản lớn do chi phí đầu tư ban đầu vượt quá khả năng của nhiều hộ sản xuất nhỏ lẻ. Viện mong muốn tăng cường hợp tác với các doanh nghiệp, tổ chức để đưa công nghệ vào thực tiễn, nâng cao hiệu quả canh tác và sản xuất của người dân.

Theo Tiến sĩ Trương Vĩnh Hải, truy xuất nguồn gốc mang lại lợi ích cho bốn chủ thể chính, gồm Nhà nước, doanh nghiệp, khách hàng và nông dân. Vì thế, Nhà nước cần thúc đẩy hoạt động này thông qua việc đầu tư hạ tầng bản đồ số, mã số vùng trồng, hoàn thiện chính sách và tăng cường kết nối quốc tế. Doanh nghiệp cần chủ động triển khai truy xuất nguồn gốc nhằm nâng cao niềm tin của khách hàng, mở rộng và ổn định thị trường; trong khi người tiêu dùng được tiếp cận sản phẩm an toàn, chất lượng. Với nông dân, việc ứng dụng công nghệ và truy xuất nguồn gốc giúp nâng cao năng suất, giảm chi phí, tăng thu nhập. Tuy nhiên, không nên đặt gánh nặng chi phí lên người nông dân mà cần có cơ chế hỗ trợ phù hợp từ Nhà nước, doanh nghiệp, bởi chính người nông dân là những người trực tiếp tạo ra dữ liệu từ hoạt động sản xuất tại trang trại.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Tấn Việt, Thành viên Hội đồng quản trị Công ty Cổ phần Thành Thành Công – Biên Hòa (AgriS), Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty TNHH Nghiên cứu Ứng dụng Mía đường Thành Thành Công (SRDC), cho biết doanh nghiệp đã xây dựng được chuỗi giá trị, từ đầu tư cho nông dân, thu mua, chế biến đến kinh doanh tại thị trường trong nước và quốc tế. Ông cho rằng truy xuất nguồn gốc hiện nay không còn là lợi thế cạnh tranh mà là yêu cầu bắt buộc với doanh nghiệp muốn tham gia thị trường quốc tế. Vì vậy, doanh nghiệp cần chủ động đầu tư căn bản cho hệ thống truyn xuất nguồn gốc, bắt đầu từ thông tin về người nông dân, nguồn gốc đất đai, giống cây trồng, các giải pháp bảo vệ cây trồng đến kỹ thuật quản lý quy trình canh tác theo tiêu chuẩn.

Những thông tin này được kết nối với hệ thống quản trị của doanh nghiệp, phục vụ truy xuất nguồn gốc sản phẩm. Việc minh bạch dữ liệu giúp người mua truy xuất thông tin từ vùng nguyên liệu đến sản phẩm, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp đánh giá năng suất, chất lượng và thực hiện chính sách thu mua phù hợp với từng hộ nông dân. Qua đó, người trồng có thể được hỗ trợ về vốn, vật tư và cơ giới hóa theo nhu cầu sản xuất thực tế. Việc truy xuất nguồn gốc cũng góp phần củng cố niềm tin của khách hàng trong nước và quốc tế, mở rộng thị trường xuất khẩu, đồng thời mang lại lợi ích cho người nông dân.

Đề cập đến việc phát triển nông nghiệp thông minh, bền vững, ông Trần Tấn Việt cho rằng một trong những hạn chế hiện nay là công nghệ được liên kết chặt chẽ vào quy trình sản xuất. Bên cạnh tình trạng không ổn định về giá cả, giá trị sản phẩm không cao, quy mô đất đai nhỏ lẻ, phân tán trở thành rào cản đối với việc ứng dụng công nghệ số một cách đồng bộ.

Thảo luận tại diễn đàn, các chuyên gia quốc tế cho rằng phát triển nông nghiệp hiện đại cần thay đổi cách tiếp cận, với quy trình được chuẩn hóa, có khả năng truy xuất nguồn gốc, dự báo sản xuất và bảo đảm hiệu quả kinh tế. Trong đó, việc phát triển hạ tầng sản xuất gắn với ứng dụng công nghệ, quản lý dữ liệu xuyên suốt từ canh tác đến phân phối có vai trò quan trọng trong nâng cao tính minh bạch, khả năng tiếp cận nguồn vốn và đáp ứng yêu cầu thị trường. Để tháo gỡ các rào cản về chi phí và dữ liệu, các chuyên gia cho rằng cần ưu tiên phát triển hạ tầng sản xuất và dữ liệu dùng chung, thống nhất các tiêu chuẩn kết nối, đồng thời huy động đa dạn nguồn lực hỗ trợ, tăng cường liên kết cộng đồng sản xuất và đào tạo kỹ năng số cho nông dân.