Doanh nghiệp Việt tham gia chuỗi giá trị Kinh tế tầm thấp từ đâu?

Để khai thác dư địa này, doanh nghiệp trong nước không nhất thiết phải làm chủ toàn bộ công nghệ thiết bị bay không người lái (UAV), mà có thể lựa chọn các khâu phù hợp, từ sản xuất linh kiện, phát triển phần mềm đến tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và cung cấp dịch vụ ứng dụng. Đây là nhận định của các chuyên gia tại phiên tọa đàm “Khai thác tiềm năng kinh tế tầm thấp” diễn ra chiều 27/10 trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế Mùa thu 2026.

Theo Tiến sĩ Nguyễn Thị Hải Hằng, Phó Chủ tịch Liên minh Kinh tế Tầm thấp Việt Nam (LAEP), hiện nay tại Việt Nam đã hình thành mạng lưới doanh nghiệp tham gia hệ sinh thái kinh tế tầm thấp với những hướng tiếp cận khác nhau. Một số doanh nghiệp tập trung sản xuất linh kiện, các thành phần phục vụ quá trình sản xuất thiết bị bay không người lái, với mục tiêu tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng. Trong khi đó, một số doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ lựa chọn phát triển phần mềm, tích hợp AI và xây dựng các giải pháp ứng dụng trên nền tảng UAV hiện có.

Đây là hướng đi đáng chú ý bởi thị trường đã có nhiều chủng loại thiết bị và linh kiện để doanh nghiệp khai thác, phát triển các ứng dụng chuyên biệt. Thay vì phải tự nghiên cứu, sản xuất toàn bộ phương tiện bay, doanh nghiệp có thể lựa chọn phát triển những giải pháp công nghệ phù hợp với năng lực và nhu cầu thực tế.

Đại diện LAEP cho rằng, Việt Nam thường đặt ra yêu cầu làm chủ công nghệ lõi, nhưng đây là bài toán lớn nếu so sánh với những quốc gia đã phát triển mạnh về công nghệ. Vì vậy, có thể cân nhắc cách tiếp cận phù hợp với năng lực và điều kiện trong nước, thay vì đầu tư dàn trải. Trước mắt, điều quan trọng là tổ chức khai thác các ứng dụng một cách an toàn, hiệu quả, tạo ra giá trị kinh tế và giá trị gia tăng cho nền kinh tế. Từ nền tảng đó, doanh nghiệp mới có thể từng bước tiến tới làm chủ những công nghệ mà Việt Nam có khả năng phát triển.

Ở khâu ứng dụng, bà Bùi Minh Phương, Phó Viện trưởng Viện Phát triển Không gian Tầm thấp (ILASD), cho rằng Việt Nam không nhất thiết phải tạo ra một thị trường hoàn toàn mới mà có thể bắt đầu từ những lĩnh vực đã có nhu cầu thực tế. Nông nghiệp chính xác, giám sát hạ tầng, logistics, y tế và bản đồ số là những lĩnh vực có tính khả thi, có thể triển khai trong thời gian tới.

Thực tế, tại Đồng bằng sông Cửu Long, thiết bị bay không người lái đã được sử dụng trong nông nghiệp từ hơn 10 năm trước, phục vụ gieo hạt, phun thuốc và kiểm soát sâu bệnh. Tính đến năm 2025, khu vực này có hơn 3.000 drone phục vụ nông nghiệp trên diện tích khoảng 1,5 triệu ha. Phạm vi ứng dụng UAV cũng đang được mở rộng sang giám sát hạ tầng điện, hạ tầng năng lượng và nhiều loại công trình khác, đặc biệt tại những khu vực con người khó tiếp cận. Những ứng dụng này cho thấy doanh nghiệp có thể tham gia không chỉ ở khâu cung cấp thiết bị mà còn ở việc phát triển giải pháp phục vụ từng ngành kinh tế.

Theo bà Bùi Minh Phương, giá trị kinh tế từ hoạt động trong không gian tầm thấp không chỉ đến từ sản xuất phương tiện bay mà còn từ phát triển phần mềm, xử lý và phân tích dữ liệu, tích hợp hệ thống, bảo trì và cung cấp dịch vụ vận hành.Định hướng dài hạn là tạo điều kiện để doanh nghiệp chuyển từ cung cấp thiết bị đơn lẻ sang phát triển dịch vụ trọn gói, bao gồm lập kế hoạch bay, vận hành, xử lý dữ liệu và báo cáo kết quả.

Đại diện LASD cho rằng, quá trình này đòi hỏi sự liên kết giữa nghiên cứu, sản xuất, dịch vụ và ứng dụng thực tiễn. Đồng thời, cần thúc đẩy hình thành các cụm liên kết ngành với sự tham gia của viện nghiên cứu, cơ sở đào tạo, doanh nghiệp công nghệ, nhà sản xuất, cơ quan quản lý nhà nước và khách hàng công nghiệp. Sự kết nối này giúp gắn năng lực nghiên cứu, phát triển công nghệ với nhu cầu sử dụng thực tế.

Ông Nguyễn Văn Thuật, Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế số và Xã hội số, Bộ Khoa học và Công nghệ lưu ý, cần phân biệt giữa thử nghiệm thành công và thương mại hóa thành công. Một ứng dụng có thể thực hiện được chuyến bay thử nghiệm nhưng chưa chắc đã hình thành mô hình kinh doanh bền vững.

Theo ông Nguyễn Văn Thuật, để đánh giá một mô hình có khả năng nhân rộng hay không, trước hết cần xác định ứng dụng có thị trường thực sự, có bài toán thực tế cần giải quyết và khách hàng sẵn sàng trả tiền cho dịch vụ. Đồng thời, ứng dụng phải mang lại hiệu quả cao hơn phương thức triển khai truyền thống. Hai yếu tố còn lại là an toàn và khả năng nhân rộng. Mô hình không chỉ phải vận hành an toàn trong môi trường thử nghiệm có kiểm soát mà còn phải đáp ứng yêu cầu an toàn khi triển khai thực tế. Sau khi thành công tại một địa điểm, ứng dụng cần có khả năng triển khai ở những địa điểm khác mà không phải thiết kế lại toàn bộ công nghệ, hạ tầng và cơ chế quản lý.

Các chuyên gia cho rằng, về phía doanh nghiệp, hiệu quả kinh tế cũng cần được tính toán trên toàn bộ vòng đời thiết bị, bao gồm chi phí thiết bị, nhân lực, pin, bảo trì, bảo hiểm và kết nối. Việc đánh giá đầy đủ các khoản chi phí này là cần thiết để tránh đầu tư dàn trải, kém hiệu quả. Cơ hội tham gia kinh tế tầm thấp không chỉ nằm ở việc sản xuất UAV mà còn ở các khâu linh kiện, phần mềm, ứng dụng AI, tích hợp hệ thống, phân tích dữ liệu và vận hành dịch vụ. Tuy nhiên, lựa chọn phân khúc nào cần dựa trên năng lực thực tế, nhu cầu khách hàng và khả năng chứng minh hiệu quả kinh tế, thay vì chạy theo công nghệ hoặc mở rộng ứng dụng khi chưa xác định được thị trường.