10 năm sau Brexit: Nốt trầm của nước Anh

Người tiêu dùng mua sắm tại siêu thị ở Manchester, Anh. Ảnh: THX/TTXVN

Nước này cho đến nay vẫn đang tiếp tục gánh chịu những hậu quả đối với nền kinh tế sau “cuộc chia ly” nhiều trắc trở được gọi là Brexit, trong khi những lợi ích được cam kết còn mờ nhạt. Với những tổn thất khó có thể bù đắp, nước Anh có thể sẽ phải bằng cách nào đó xích lại gần EU để đảm bảo những lợi ích kinh tế của mình. 

Hiện hầu hết các nhà kinh tế đều thừa nhận tác động tiêu cực khi Anh rời EU. Ông Michael Saunders, cố vấn cấp cao tại công ty tư vấn Oxford Economics và cựu quan chức Ngân hàng trung ương Anh, nhận định Brexit vẫn là lực cản đối với nền kinh tế nước này. Brexit tiếp tục làm giảm GDP so với mức lẽ ra đạt được, từ đó thu hẹp nguồn thu ngân sách và buộc chính phủ phải tăng thuế, cắt giảm chi tiêu.

Ngay cả ông Julian Jessop, nhà kinh tế học độc lập từng ủng hộ Brexit, cũng thừa nhận tác động ban đầu của việc rời EU rõ ràng là tiêu cực, dù ông cho rằng thiệt hại ít nghiêm trọng hơn dự báo và có khả năng giảm dần theo thời gian.

Dù một số kịch bản xấu nhất đã không xảy ra như suy thoái kinh tế tức thì hay thị trường bất động sản sụp đổ, giới phân tích nhìn chung đều đồng thuận rằng Brexit đã kéo lùi tiềm năng tăng trưởng của Anh, với ước tính sản lượng kinh tế bị mất dao động từ 2% đến 8%.

Dải ước tính rộng này phản ánh mức độ khó khăn trong việc tách bạch tác động của Brexit khỏi các cú sốc khác như đại dịch COVID-19 và cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan đến xung đột tại Ukraine. Trong khi đó, thương mại Anh-EU thấp hơn khoảng 15% so với mức có thể đạt được nếu Anh vẫn ở lại khối. 

Anh chính thức rời EU vào tháng 1/2020 và chỉ ký được thỏa thuận thương mại với khối này vào cuối năm đó. Từ đây, các doanh nghiệp chịu sự kiểm tra hải quan, kiểm soát biên giới và nhiều thủ tục giấy tờ.

Trước Brexit, Anh là thành viên của liên minh thuế quan và thị trường chung EU, nhờ đó hàng hóa, con người và vốn được lưu thông tự do. Hiện nay, ngay cả một chuyến hàng khoai tây từ miền Đông Nam nước Anh sang Paris cũng phải qua kiểm tra hải quan và kiểm dịch trước khi được phép vào lãnh thổ Pháp.

Các cuộc khảo sát thường niên của Phòng Thương mại Anh từ năm 2021 liên tục cho thấy đa số doanh nghiệp cho rằng thỏa thuận thương mại Anh-EU không giúp họ tăng doanh số. Ông William Bain, Trưởng bộ phận chính sách thương mại của Phòng Thương mại Anh, nhận định đây là vấn đề dai dẳng, âm ỉ, đang kìm hãm thương mại.

Ông Ben Fletcher, Giám đốc điều hành Logistics UK, cho rằng các doanh nghiệp đã thích nghi, nhưng mọi thứ phức tạp hơn nhiều. Chi phí bị đẩy lên và việc đưa hàng hóa vào thị trường lớn nhất của họ trở nên khó khăn hơn. Các liệu thống kê phản ánh rõ điều này. Xuất khẩu hàng hóa của Anh đã giảm mạnh so với các nền kinh tế lớn khác kể từ năm 2016. Đáng lo ngại hơn, đà sụt giảm còn lan ra ngoài phạm vi EU. 

Các thỏa thuận thương mại giữa Anh với các khu vực khác cũng chưa mang lại lợi ích kinh tế đáng kể để bù đắp khoảng trống tạo ra bởi Brexit. Các hiệp định mà nước này ký với Australia, New Zealand, Ấn Độ và Nhật Bản có quy mô khiêm tốn nếu so với kim ngạch thương mại giữa nước này với EU đạt 856 tỷ bảng (tương đương 1.100 tỷ USD) trong năm ngoái, theo số liệu chính thức. EU chiếm tới 40-50% tổng kim ngạch thương mại của Anh. 

Về mục tiêu kiểm soát nhập cư, một trong những lý do chính của Brexit, kết quả thực tế hoàn toàn ngược lại. Theo Đài quan sát Di cư thuộc Đại học Oxford, con số nhập cư ròng vào Anh trung bình 550.000 người/năm kể từ năm 2021, khi hệ thống nhập cư hậu Brexit có hiệu lực, so với mức 250.000 trong thập niên 2010. Năm 2023, lượng nhập cư ròng chạm mức kỷ lục gần 950.000 người, do làn sóng công dân ngoài EU tăng mạnh trước khi các chính sách mới được áp dụng. 

Thêm vào đó, việc thiếu một kế hoạch rõ ràng từ chính phủ cũng như chính những người vận động rời khỏi EU đã dẫn đến nhiều năm tranh cãi nội bộ về việc Brexit nên được thực thi ra sao trên thực tế. Trong bối cảnh đó, các doanh nghiệp đã đóng băng kế hoạch đầu tư.

The Guardian dẫn lời chuyên gia John Springford thuộc Trung tâm Cải cách châu Âu cho biết, tình trạng đình trệ đầu tư bắt đầu từ năm 2016 và tiếp diễn đến năm 2021-2022. Điều đó ảnh hưởng đến năng suất lao động do tình trạng thiếu trang thiết bị tốt nhất để làm việc, máy móc và nhà xưởng xuống cấp do không được đầu tư. 

Tuy nhiên, một điểm sáng của nền kinh tế Anh trong 10 năm đó là xuất khẩu dịch vụ vẫn tăng trưởng. Anh là nước xuất khẩu dịch vụ lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Mỹ, và dẫn đầu toàn cầu về xuất khẩu ròng dịch vụ tài chính.

Theo nhóm vận động hành lang TheCityUK, tài chính và các dịch vụ chuyên nghiệp liên quan chiếm 11% sản lượng kinh tế năm ngoái và tạo việc làm cho 2,5 triệu người. Lo ngại rằng London sẽ mất vị thế tài chính vào tay các thủ đô châu Âu khác đã không trở thành hiện thực. Theo công ty dịch vụ chuyên nghiệp EY, từ năm 2015 đến 2025, Anh thu hút 949 dự án đầu tư trực tiếp nước ngoài vào lĩnh vực dịch vụ tài chính, nhiều hơn Pháp và Đức cộng lại. 

Dù vậy, nước Anh khó có thể bù đắp những gì đã mất khi từ bỏ quyền tiếp cận thị trường gần nửa tỷ người tiêu dùng. Kể từ khi lên nắm quyền, Thủ tướng Keir Starmer đã nhiều lần cam kết “thiết lập lại hoàn toàn” quan hệ với châu Âu, hướng tới “quyền tiếp cận chưa từng có với thị trường EU” và đưa nước Anh trở lại “trái tim của châu Âu”.

Tuy nhiên, cho đến nay, kết quả đạt được thực tế vẫn còn khá hạn chế và ngày 22/6, ông Starmer đã tuyên bố từ chức, mở đường cho nước Anh có thủ tướng thứ 7 chỉ trong hơn một thập kỷ. 

Việc tiếp cận đầy đủ thị trường EU đòi hỏi đồng thuận từ cả hai phía, đi kèm nhiều điều kiện. EU muốn bảo vệ thị trường chung trước nguy cơ các đối tác bên ngoài chỉ chọn những phần có lợi cho họ mà từ chối gánh vác nghĩa vụ.

Một trong những trở ngại lớn nhất hiện nay là các “lằn ranh đỏ” của chính phủ Anh: không tham gia thị trường chung, liên minh thuế quan và không chấp nhận người dân tự do đi lại. Vấn đề tài chính cũng là rào cản quan trọng. EU cho rằng các nước muốn tiếp cận thị trường điện chung cần đóng góp cho các quỹ hỗ trợ các thành viên nghèo hơn của khối.

Hiện chính sách của chính phủ Anh chủ yếu theo hướng tuân thủ các quy định của EU nhằm giảm bớt rào cản thương mại với khối. Một dự luật mới được cho là sẽ tạo điều kiện thuận lợi hơn cho việc “đồng bộ linh hoạt” quy định.

Chính phủ Anh hy vọng đạt được các thỏa thuận với EU về thực phẩm, nông sản, giao dịch phát thải carbon trước mùa Hè năm nay. Tuy nhiên, ngay cả khi thành công, các thỏa thuận đó khó có thể khắc phục hoàn toàn những tổn thất kinh tế sâu sắc do Brexit.