Áp lực kép từ thời tiết cực đoan và nhu cầu điện tăng cao

Trước áp lực cung ứng điện ngày càng gia tăng trong mùa khô và yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng phục vụ mục tiêu tăng trưởng cao, việc khai thác hiệu quả nguồn năng lượng mặt trời đang nổi lên như một giải pháp thiết thực, góp phần giảm tải cho hệ thống điện trong giai đoạn 2026–2030.

Đây là nhận định chung của nhiều chuyên gia, nhà quản lý và đại diện ngành điện tại tọa đàm “Tiết kiệm điện và Điện mặt trời áp mái” do Tổng Công ty Điện lực miền Nam cùng các đơn vị thuộc Bộ Công Thương, Báo Công Thương tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh sáng 21/4.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, đến năm 2025, thế giới đã trải qua 11 năm liên tiếp ghi nhận nhiệt độ trung bình cao kỷ lục. Dự báo năm 2026 sẽ tiếp tục nằm trong chuỗi các năm nóng nhất do tác động của biến đổi khí hậu.

Tại Việt Nam, nền nhiệt trung bình năm 2026 dự báo cao hơn nhiều năm trước, đặc biệt tại khu vực Đông Nam Bộ. Nguyên nhân chủ yếu đến từ biến đổi khí hậu kết hợp với hiện tượng El Niño – pha nóng thường gây ít mưa, nắng nóng và khô hạn kéo dài.

Cụ thể, từ cuối tháng 4, nhiều đợt nắng nóng với nhiệt độ 35–37°C có thể xuất hiện, làm gia tăng nhu cầu sử dụng điện. Dù sang tháng 5 và 6, nhiệt độ có thể dịu hơn nhờ gió mùa Tây Nam, nhưng về dài hạn, khả năng El Niño kéo dài đến cuối năm 2026 và đầu năm 2027 là rất cao, kéo theo nguy cơ thiếu hụt nguồn nước cho thủy điện.

“Rủi ro đặt ra là lượng mưa thiếu hụt sẽ tác động nghiêm trọng đến nguồn nước tại các hồ thủy điện trong mùa khô năm 2027. Nói cách khác, chúng ta đang phải đối mặt với một rủi ro kép: nắng nóng gia tăng trong khi nguồn nước phục vụ sản xuất điện lại có nguy cơ thiếu hụt”, ông Khiêm chia sẻ.

Thực tế cho thấy nhu cầu điện tại khu vực phía Nam đang tăng rõ rệt. Trong 3 tháng đầu năm 2026, nhiều địa phương ghi nhận mức tăng trưởng cao như: Tây Ninh (8,20%), Cà Mau (6,54%), Lâm Đồng (6,03%)… …, chủ yếu đến từ khu vực công nghiệp, dịch vụ và đô thị.

Ông Trịnh Quốc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Điện lực (Bộ Công Thương), cho biết nắng nóng đến sớm và kéo dài trong tháng 4/2026 đã khiến phụ tải điện tăng đột biến.

Cụ thể, ngày 8/4/2026, công suất cực đại toàn hệ thống của Tổng công ty Điện lực miền Nam đạt 11.115MW, tăng hơn 10,46% so với cùng kỳ năm trước. Sản lượng ngày lớn nhất Amax = 225,2 triệu kWh (ngày 15/4/2026), tăng 8,51% so với Amax năm 2025. Tại TP. Hồ Chí Minh, ngày 7/4, sản lượng điện toàn Thành phố đạt 185,67 triệu kWh với công suất đỉnh 8.888 MW; ngày 8/4, các chỉ số tiếp tục tăng lên 190,69 triệu kWh và 9.107 MW, vượt mức kỷ lục năm 2025 tới 6,63%.

Không chỉ chịu tác động từ thời tiết, hệ thống điện còn đối mặt với nhiều yếu tố bất định như biến động địa chính trị, nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng và sự suy giảm của các nguồn nhiên liệu truyền thống.

Ở góc độ cơ quan điều độ hệ thống điện quốc gia, ông Nguyễn Quốc Trung, Phó Tổng giám đốc Công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên Vận hành hệ thống điện và Thị trường điện quốc gia (NSMO) cho biết năm 2026 đã ghi nhận mốc tiêu thụ 1 tỷ kWh/ngày ngay từ cuối tháng 3 – sớm hơn đáng kể so với các năm trước. Đặc biệt, trong những ngày đầu tháng 4, mức tiêu thụ điện duy trì trên 1 tỷ kWh/ngày, với kỷ lục mới đạt 1,092 tỷ kWh vào ngày 8/4. Công suất cực đại toàn hệ thống lên tới hơn 52.000 MW.

“Nếu nắng nóng kéo dài 4–5 ngày, mỗi ngày nhu cầu điện có thể tăng thêm 800–1.000 MW. Khi tích lũy trong nhiều ngày, mức tăng có thể lên tới 3.000–4.000 MW. Có thể hình dung rất rõ áp lực này, chỉ cần nhiệt độ tăng thêm 1-2 độ C, hệ thống đã phải gánh thêm một lượng công suất tương đương gần như toàn bộ công suất của một tổ hợp thủy điện Hòa Bình”, ông Trung chia sẻ.

Ngoài ra, nguồn cung điện cũng gặp nhiều thách thức: thủy điện phụ thuộc vào lượng nước ngày càng thiếu hụt; nguồn khí bị ảnh hưởng bởi biến động quốc tế và suy giảm trong nước; nhiệt điện than chịu áp lực từ thị trường năng lượng toàn cầu.

Trước nguy cơ quá tải hệ thống và chi phí điện ngày càng tăng, bài toán an ninh năng lượng không còn là câu chuyện dài hạn. Bài học từ năm 2023 với các đợt cắt điện luân phiên đã làm ảnh hưởng lớn đến chuỗi sản xuất công nghiệp và năm 2026 dự báo áp lực với hệ thống điện sẽ lớn hơn rất nhiều.

Theo ông Nguyễn Văn Minh, Tổng Biên tập Báo Công Thương, với mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số, nhu cầu điện dự kiến tăng 12–15% mỗi năm. Điều này đặt ra áp lực rất lớn khi tổng công suất nguồn điện đến năm 2030 dự kiến đạt khoảng 183.000–236.000 MW. Do vậy, yêu cầu đặt ra là phải có những giải pháp có thể triển khai ngay, không phụ thuộc vào tiến độ xây dựng nhà máy hay hạ tầng truyền tải.

“Không có tăng trưởng nếu thiếu điện. An ninh năng lượng là nền tảng cho mọi mục tiêu phát triển. Vấn đề là chúng ta có tận dụng được nguồn năng lượng sẵn có từ mặt trời hay không,” ông Minh nhấn mạnh. Theo ông Minh, tiết kiệm 1 kWh điện nghe có vẻ nhỏ nhưng nếu một triệu hộ gia đình cùng tiết kiệm 1 kWh trong giờ cao điểm, đó là 1.000 MW không cần đến, bằng sản lượng của một tổ máy nhiệt điện lớn. “Hành động tập thể bắt đầu từ nhận thức cá nhân, còn nhận thức cá nhân lại bắt đầu từ những gì chúng ta đọc, nghe, xem", ông Minh chia sẻ.

Để thực hành bài toát tiết kiệm điện, ông Nguyễn Thượng Quân, Tổng Giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Tích hợp Sao Nam cho biết, điện mặt trời áp mái kết hợp lưu trữ đang là giải pháp phù hợp cho cả hộ gia đình và doanh nghiệp.

“Với chi phí đầu tư từ khoảng 7 triệu đồng cho hệ thống micro inverter, hộ gia đình có thể giảm khoảng 30% hóa đơn điện. Đối với cơ quan, doanh nghiệp sử dụng hệ thống hòa lưới, mức tiết kiệm có thể đạt 50–60%, với thời gian hoàn vốn chỉ từ 2,5 đến 3,5 năm’’, ông Quân chia sẻ đồng thời lưu ý việc các tiêu chuẩn an toàn điện và phòng cháy chữa cháy.

Từ phía ngành điện, ông Bùi Quốc Hoan, Phó Tổng Giám đốc Tổng Công ty Điện lực miền Nam (EVNSPC), cho biết đơn vị đã triển khai đồng bộ nhiều giải pháp từ vận hành, lưới điện đến làm việc với khách hàng nhằm bảo đảm cung ứng điện.

Tuy nhiên, nếu chỉ có nỗ lực của ngành Điện thì chưa đủ, tiết kiệm điện cần trở thành thói quen của từng hộ gia đình, đơn vị, tổ chức, doanh nghiệp. “Một hành động nhỏ như tắt thiết bị khi không sử dụng, điều chỉnh nhiệt độ điều hòa hợp lý đến đầu tư các công nghệ mới tiêu hao ít năng lượng, tối ưu dây chuyền sản xuất, dịch chuyển phụ tải,… khi được nhân rộng sẽ có ý nghĩa rất lớn đối với đảm bảo cung ứng điện, đặc biệt là trong cao điểm nắng nóng”, ông Hoan nhấn mạnh.

Cùng với tiết kiệm điện, ông Hoan cho rằng phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu không chỉ góp phần giảm áp lực lên hệ thống điện mà còn giúp người dân, doanh nghiệp giảm chi phí tiền điện hằng tháng và bảo vệ môi trường.

Trước những thách thức hiện hữu, Bộ Công Thương đang chỉ đạo triển khai quyết liệt nhiều nhóm giải pháp nhằm bảo đảm cung ứng điện năm 2026, trong đó có việc thực hiện Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà.

Ông Trịnh Quốc Vũ, Phó Cục trưởng Cục Điện lực cho biết, các kịch bản cung ứng điện đã được xây dựng với mức tăng trưởng phụ tải dự kiến lên tới 14,1%. Tuy nhiên, để bảo đảm hệ thống vận hành ổn định, không thể chỉ dựa vào nỗ lực của ngành điện mà cần thực hiện đồng bộ các giải pháp từ phía cơ quan quản lý nhà nước, các đơn vị điện lực và sự chung tay của người dân.

"Nếu người dân đồng lòng, tích cực tham gia, việc cung ứng điện phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh và đời sống dân sinh trong năm 2026 cũng như giai đoạn cao điểm sắp tới về cơ bản vẫn sẽ được bảo đảm", ông Trịnh Quốc Vũ khẳng định.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tăng nhanh và nguồn cung đối mặt nhiều rủi ro, tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời áp mái không chỉ là giải pháp tình thế mà còn là hướng đi bền vững. Đây là lúc cần sự thay đổi từ nhận thức đến hành động, từ mỗi cá nhân đến toàn xã hội, nhằm bảo đảm an ninh năng lượng và phục vụ mục tiêu phát triển dài hạn của đất nước.