Báo động mùa "mù xám" đáng sợ ở Hà Nội

Bụi mịn và sương mù dày đặc gây hạn chế tầm nhìn của các phương tiện lưu thông sáng 10/12/2025. Ảnh: Phan Phương – TTXVN

Chất lượng không khí (AQI) tại Hà Nội trong những năm gần đây thường xuyên ghi nhận ở mức xấu (màu cam) hoặc rất xấu (màu đỏ), thậm chí nhiều thời điểm chạm ngưỡng nguy hại (màu tím) trên các ứng dụng theo dõi chất lượng không khí toàn cầu. Đặc biệt, bụi mịn PM2.5 – những hạt vật chất có đường kính nhỏ hơn 2.5 micromet – là tác nhân chính đẩy Thủ đô vào danh sách các thành phố ô nhiễm hàng đầu thế giới. Bụi mịn, với kích thước siêu nhỏ, không chỉ lơ lửng trong không khí mà còn dễ dàng xâm nhập sâu vào hệ thống hô hấp, rồi đi vào máu, trở thành "kẻ giết người thầm lặng". 

Tiến sĩ khoa học Nguyễn Hữu Cường, Bộ Khoa học và Công nghệ cho biết, tình trạng ô nhiễm tại Hà Nội có tính chất chu kỳ mùa vụ rõ rệt, thường diễn ra nghiêm trọng nhất vào mùa Đông và đầu Xuân (từ khoảng tháng 9 năm trước đến tháng 3 năm sau). Điều kiện khí tượng trong giai đoạn này, với sự xuất hiện của hiện tượng nghịch nhiệt (lớp khí lạnh sát mặt đất bị lớp khí nóng phía trên giữ lại), cùng với gió nhẹ và độ ẩm cao, tạo thành một "cái nắp" vô hình, ngăn cản các chất ô nhiễm phát tán lên cao và khiến chúng bị tích tụ lại sát mặt đất. Chính hiện tượng này đã hình thành nên những buổi sáng và chiều tối với lớp mù trắng đục bao phủ khắp thành phố, khiến tầm nhìn bị giảm sút và chất lượng không khí xuống cấp nhanh chóng. 

Lý giải về điều này, TS khoa học Nguyễn Hữu Cường cho biết, do địa hình của Hà Nội như một “ lòng chảo khí” nằm trong vùng trũng của đồng bằng Bắc bộ, được bao quanh bởi các dãy núi Tam Đảo, dãy núi Ba Vì, dãy núi Viên Nam trải dài trên các xã của địa danh Thạch Thất, Quốc Oai (Hà Nội) và Lương Sơn - Hòa Bình (nay là Phú Thọ) dãy núi Hoành Sơn địa danh Hà Nam (cũ) và dãy núi Tam Điệp giáp ranh Ninh Bình… 

Đây là thế núi vòng cung ôm Hà Nội từ Đông Bắc xuống đến phía Nam tạo thành một lòng chảo. Về mặt địa lý thì Hà Nội và các tỉnh lân cận được bao bọc bởi các dãy núi, rất có lợi thế về phòng thủ an ninh quốc phòng, tuy nhiên do đây là lòng chảo trũng thấp, do vậy khi gió mùa đông bắc thổi xuống sẽ bị chặn khí lại khó thoát, khi gió Đông và Đông Nam thổi lên lại bị hãm khí và tạo nên dòng xoáy trên không lưu khó thoát ra ngoài… 

Điều này khiến cho bụi mịn, khí bẩn không thoát lên cao được, chỉ có thể lắng đọng ngay ở tầng độ cao 700 mét đến 3 km. Ở độ cao này xảy ra hiện tượng nghịch nhiệt thường xuyên giữa nóng và lạnh, gió và mưa, khiến cho bụi mịn nhỏ li ti dày đặc như màn sương mù mà độc. Đây là nguyên nhân địa lý tạo ra phong thủy tối quan trọng. 

Các toà nhà cao tầng ở Hà Nội chìm trong bụi mịn và sương mù dày đặc. Ảnh: Phan Phương - TTXVN

Ngoài ra, nguyên nhân gây ô nhiễm không khí ở Hà Nội còn do mật độ phương tiện quá lớn, đốt nhiên liệu và thải bụi khói liên tục, bụi công trình xây dựng, đốt rơm rạ ngoại thành và khí thải từ các nhà máy công nghiệp ven đô, các dòng sông, hồ, ao ô nhiễm, xả thải của nhà máy, của nhà dân; thiếu mảng xanh cây cối, thiếu hồ nước, quy hoạch xây dựng thiếu kiến thức phong thủy khiến cho đô thị bị thiếu thông gió... Đặc biệt, các dự án xây dựng lớn ở phía Đông, Đông Nam, Đông Bắc, Tây Nam theo gió từ ba hướng là gió Đông Nam, gió Đông Bắc, gió Tây Nam (gió Lào) đưa về lòng chảo Hà Nội, lại không có đường thoát do địa hình núi bao quanh… làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng không khí của Hà Nội. 

Hệ quả của bầu không khí ô nhiễm đã và đang thể hiện rõ rệt trong các số liệu y tế và qua cảm nhận hàng ngày của người dân. Người dân Hà Nội, từ trẻ nhỏ đến người cao tuổi, đều phải đối diện với nguy cơ sức khỏe gia tăng. Hệ hô hấp là cơ quan chịu ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất. Các bệnh lý như viêm phế quản, hen suyễn và bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (COPD) có xu hướng gia tăng và trầm trọng hơn trong những đợt ô nhiễm cao điểm. Không dừng lại ở đó, các nghiên cứu đã chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ giữa phơi nhiễm lâu dài với PM2.5 và sự gia tăng tỷ lệ mắc các bệnh về tim mạch, bao gồm đột quỵ, nhồi máu cơ tim và rối loạn huyết áp, do các hạt bụi gây ra phản ứng viêm toàn thân và làm xơ vữa mạch máu. 

Trong bối cảnh đó, người dân Thủ đô bày tỏ sự lo lắng sâu sắc, thậm chí là bất lực, trước tình trạng ô nhiễm kéo dài. Những phản ánh của họ không chỉ dừng lại ở các chỉ số khoa học mà còn là những trải nghiệm cá nhân. Chị Nguyễn Thu Hà (35 tuổi, phụ huynh sống tại phường Cầu Giấy- Hà Nội) chia sẻ: "Mỗi sáng mở cửa sổ, thấy không khí xám xịt là đã thấy bất an. Con trai tôi (5 tuổi) thường xuyên bị viêm họng, viêm mũi tái đi tái lại. Bác sĩ nói do ô nhiễm không khí kích thích. Cảm giác như chúng tôi đang phải chi trả cho sự ô nhiễm này bằng sức khỏe và tiền bạc của mình, vì tiền mua máy lọc không khí, tiền khám bệnh cứ tăng lên".

Đồng quan điểm này, ông Trần Văn Hùng (62 tuổi, sống tại khu vực Đống Đa) cho biết: "Cảm giác cay mắt, rát cổ họng không còn là chuyện hiếm, đặc biệt là vào buổi sáng sớm khi đi tập thể dục. Nhiều khi, dù đã đeo khẩu trang vải nhưng vẫn thấy mũi ngứa ngáy, khó thở. Chúng tôi phải chuyển sang dùng khẩu trang y tế N95 hoặc PM2.5 thường xuyên, và gần như không dám mở cửa nhà quá lâu. Cuộc sống sinh hoạt bị đảo lộn vì không khí". 

Trước thực trạng ô nhiễm không khí luôn ở mức độ xấu và rất xấu, chính quyền cũng đưa ra các giải pháp để giảm thiểu ô nhiễm, nhưng thực tế chất lượng không khí cũng không mấy cải thiện. Anh Lê Minh Tuấn (28 tuổi, nhân viên văn phòng ở phường Ba Đình- Hà Nội) phản ánh: "Tôi thường xuyên kiểm tra ứng dụng AQI. Có những ngày Hà Nội lọt top ô nhiễm nhất thế giới. Cần có hành động cụ thể hơn, chứ không chỉ là lời hứa. Khi nào thì loại bỏ các xe cũ? Khi nào thì việc đốt rơm rạ vùng ven chấm dứt? Chúng tôi muốn thấy sự thay đổi thật sự, chứ không phải là những giải pháp nửa vời chỉ được làm khi có đợt kiểm tra".

Theo anh Lê Minh Tuấn, ô nhiễm không khí đã làm giảm nghiêm trọng chất lượng sống và trải nghiệm đô thị. Những hoạt động ngoài trời như đi bộ, đạp xe, hay dã ngoại cuối tuần đều bị hạn chế vì rủi ro sức khỏe. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến du lịch, hình ảnh của Thủ đô mà còn tác động tiêu cực đến sức khỏe tinh thần của cư dân.

10 giờ ngày 10/12/2025, mặt trời đã lên cao nhưng không làm giảm bụi mịn và ô nhiễm tại Hà Nội. Ảnh: Phan Phương – TTXVN

Để giải quyết một vấn đề phức tạp như ô nhiễm không khí đô thị, các chuyên gia môi trường khẳng định cần có một chiến lược can thiệp đa chiều, kiên định và có lộ trình rõ ràng. Giải pháp không chỉ nằm ở việc xử lý "phần ngọn" mà phải tập trung vào quản lý và kiểm soát triệt để các nguồn phát thải. 

Cụ thể, Hà Nội phải đẩy nhanh lộ trình cấm hoặc hạn chế xe máy cũ không đạt chuẩn khí thải lưu thông trong nội đô, đồng thời thắt chặt tiêu chuẩn khí thải đối với tất cả các phương tiện đang lưu hành. Cùng lúc đó, việc phát triển hệ thống giao thông công cộng sạch (như xe buýt điện, đường sắt đô thị) phải được ưu tiên hàng đầu, tạo động lực mạnh mẽ để người dân từ bỏ thói quen sử dụng xe cá nhân.

Bên cạnh đó, chính quyền cần cương quyết di dời hoặc áp dụng công nghệ xử lý khí thải nghiêm ngặt đối với các cơ sở sản xuất và làng nghề gây ô nhiễm. Việc tăng cường thanh tra, giám sát và xử phạt nghiêm minh các hành vi xả thải vượt quy chuẩn là điều bắt buộc. Đối với xây dựng, cần áp dụng các quy định nghiêm ngặt về che chắn, phun sương và làm sạch phương tiện trước khi rời công trường.

Việc cải thiện hệ thống quan trắc chất lượng không khí theo thời gian thực và xây dựng mô hình dự báo chính xác là nền tảng để đưa ra các cảnh báo và biện pháp ứng phó kịp thời. Đặc biệt, ô nhiễm không phải là vấn đề của riêng Hà Nội mà cần có cơ chế phối hợp liên vùng hiệu quả với các tỉnh lân cận trong Đồng bằng sông Hồng để kiểm soát hoạt động đốt rơm rạ và các nguồn phát thải khác có thể ảnh hưởng đến Thủ đô.

Song song với đó, Hà Nội cần trồng thêm cây xanh, tạo ra các "lá phổi xanh" trong lòng thành phố có vai trò nhất định trong việc hấp thụ bụi và cải tạo vi khí hậu. Đồng thời, việc tăng cường truyền thông để người dân hiểu rõ về tác hại của ô nhiễm và chủ động thay đổi hành vi (như không đốt rác, sử dụng phương tiện công cộng) là giải pháp bền vững về lâu dài.

Cuộc chiến chống lại ô nhiễm không khí tại Hà Nội là một hành trình dài và đòi hỏi sự thay đổi toàn diện từ chính sách đến ý thức. Chỉ khi các giải pháp được thực thi một cách quyết liệt, có hệ thống và minh bạch, người dân Thủ đô mới có thể kỳ vọng vào một tương lai được hít thở bầu không khí trong lành, xứng đáng với tầm vóc của một thành phố phát triển và văn minh.