Biến đổi khí hậu - mối đe dọa tiềm tàng đối với an ninh lương thực của Trung Quốc và thế giới

Trang Diễn đàn Đông Á mới đây đã đăng bài viết của Hongzhou Zhang - Nghiên cứu viên của Chương trình Trung Quốc tại Trường Nghiên cứu Quốc tế S Rajaratnam (RSIS), Đại học Công nghệ Nanyang, Singapore, cho biết mưa lớn hồi cuối tháng 5/2023 ở miền Bắc Trung Quốc đã làm ngập các cánh đồng lúa mỳ, làm dấy lên lo ngại cả trong nước và quốc tế về nguồn cung lúa mỳ của Trung Quốc và những tác động tiềm tàng đối với an ninh lương thực. Các quan chức Trung Quốc mô tả trận lũ lụt này là đợt "thiên tai tàn phá nặng nề nhất" đối với ngành sản xuất lúa mỳ của nước này trong thập kỷ qua.

Trước đó, năm 2022, miền Nam Trung Quốc trải qua mùa Hè khô hạn và nóng nhất ở nước này trong sáu thập kỷ. Đợt nắng nóng nghiêm trọng đã dẫn đến hạn hán lớn, ảnh hưởng đến khoảng 2,2 triệu ha đất nông nghiệp. Các quan chức Trung Quốc hiện đang lo ngại rằng hạn hán có thể tấn công lưu vực sông Dương Tử, khu vực trồng lúa chính của Trung Quốc.

Thời tiết khắc nghiệt như hạn hán và lũ lụt đã trở thành mối đe dọa lớn đối với nguồn cung cấp nông sản và thực phẩm của Trung Quốc. Trong 70 năm qua, nhiệt độ trung bình của Trung Quốc đã tăng nhanh hơn mức trung bình toàn cầu, khiến nước này cực kỳ dễ bị tổn thương trước lũ lụt, hạn hán và bão. Lượng mưa cực đoan đã làm giảm 8% sản lượng gạo của Trung Quốc trong hai thập kỷ qua.

Các sự kiện khí hậu cực đoan dự kiến sẽ xảy ra với tần suất ngày càng tăng ở Trung Quốc, gây nguy hiểm cho kế hoạch an ninh lương thực của nước này. Ngành nông nghiệp của Trung Quốc đang phải đối mặt với rủi ro ngày càng tăng do hậu quả của các cú sốc khí hậu và thay đổi điều kiện trồng trọt do sự nóng lên toàn cầu gây ra.

Thiếu nước là vấn đề quan trọng nhất và có khả năng ảnh hưởng nhất của cuộc khủng hoảng khí hậu rộng lớn hơn. Trung Quốc sẽ là một trong những nước bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi tình trạng thiếu nước. Thiếu nước và ô nhiễm từ lâu đã được coi là một trong những mối đe dọa hàng đầu đối với an ninh lương thực của Trung Quốc.

Mặc dù có khối lượng tài nguyên nước ngọt tái tạo cao thứ năm trên thế giới, tài nguyên nước bình quân đầu người của Trung Quốc chưa bằng 25% mức trung bình của thế giới vào năm 2018. Tệ hơn nữa, tài nguyên nước ngọt của Trung Quốc phân bố không đồng đều giữa các khu vực - miền Nam phải đối mặt với lũ lụt định kỳ trong khi miền Bắc chiến đấu với hạn hán thường xuyên.

Sự thay đổi trong cơ cấu cây trồng của Trung Quốc và những thay đổi không gian trong sản xuất ngũ cốc đã làm cho thách thức về nước thậm chí còn khó khăn hơn. Để duy trì khả năng tự cung tự cấp ngũ cốc, Trung Quốc đã tăng sản lượng ngũ cốc bằng cách chuyển sản xuất sang các khu vực kém phát triển hơn trong nước, chủ yếu đến các khu vực nội địa và phía Bắc. Năm 1995, các tỉnh phía Bắc Trung Quốc sản xuất 46% ngũ cốc của đất nước và đến năm 2021, tỷ lệ này đã tăng lên 60%. Tuy nhiên, các tỉnh phía Bắc chỉ có 24% tài nguyên nước ngọt của Trung Quốc.

Từ năm 1995 đến năm 2021, sản lượng ngũ cốc ở các tỉnh phía Bắc tăng gần 200 triệu tấn, trong khi sản lượng ngũ cốc ở các tỉnh phía Nam chỉ tăng nhẹ. Các tỉnh Hà Nam, Sơn Đông và Hà Bắc, chỉ với 4% tài nguyên nước của Trung Quốc, đã chiếm 24% sản lượng ngũ cốc của Trung Quốc.

Việc mở rộng diện tích đất được tưới tiêu, đặc biệt là ở phía Bắc, là một trong những đóng góp quan trọng cho sự gia tăng đáng kể sản lượng ngũ cốc của Trung Quốc trong những thập kỷ qua. Ở các tỉnh phía Bắc Trung Quốc, nơi lượng mưa và tài nguyên nước mặt thấp, tưới tiêu nước ngầm là rất quan trọng.

Sự phụ thuộc vào nước ngầm đã dẫn đến khai thác quá mức và ảnh hưởng xấu đến môi trường. Kể từ cuối những năm 1990, thấu chi nước ngầm đã trở thành một trong những vấn đề tài nguyên nghiêm trọng nhất của Trung Quốc. Ngoài những thách thức khan hiếm nước, việc sử dụng quá nhiều phân bón hóa học và thuốc trừ sâu cùng với các hoạt động canh tác thâm canh đã làm trầm trọng thêm tình trạng suy thoái và ô nhiễm đất.

Biến đổi khí hậu đe dọa làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu nước, làm suy yếu an ninh lương thực của Trung Quốc. Hiệu ứng El Nino sẽ gây ra sự bất ổn khí hậu gia tăng ở lưu vực sông Dương Tử, gây ra lũ lụt ở phía Nam, hạn hán ở phía Bắc và mùa Hè lạnh giá ở phía Đông Bắc - làm trầm trọng thêm tình trạng khan hiếm nước và chênh lệch khu vực.

Là nhà sản xuất và nhập khẩu lương thực hàng đầu thế giới, những biến động nhỏ trong sản xuất lương thực nội địa của Trung Quốc và những điều chỉnh trong chính sách thương mại nông nghiệp của nước này luôn ảnh hưởng lớn đến thương mại lương thực toàn cầu. Việc mất mùa lúa mỳ ở Hà Nam và các tỉnh sản xuất ngũ cốc khác sau trận mưa gần đây có thể khiến nhập khẩu lúa mỳ của Trung Quốc đạt 12 triệu tấn vào năm 2023.

Chính phủ Trung Quốc nhận thức được các mối đe dọa khí hậu và rủi ro về nước xung quanh việc cung cấp đủ lương thực cho người dân và đã ban hành một loạt các chính sách để đối phó.

Chính phủ đã cố gắng thúc đẩy sản xuất ngũ cốc trong nước bằng cách cung cấp hỗ trợ tài chính và chính sách nhiều hơn, thúc ép chính quyền địa phương tập trung nhiều hơn vào sản xuất ngũ cốc và đưa ra các quy tắc chặt chẽ hơn về bảo vệ và sử dụng đất nông nghiệp. Chính phủ cũng đã đầu tư rất nhiều vào các công nghệ nông nghiệp - từ cây trồng biến đổi gen đến nhân giống hạt giống không gian, protein thay thế và hệ thống tự động quản trị nông nghiệp và trí tuệ nhân tạo.

Chính phủ đã phát động một chiến dịch toàn quốc để cắt giảm chất thải thực phẩm và sử dụng đậu nành và ngô trong thức ăn chăn nuôi, nhằm giảm nhu cầu về thực phẩm và ngũ cốc trong thức ăn chăn nuôi, đồng thời cũng đã thực hiện nhiều nỗ lực khác nhau để tăng cường khả năng phục hồi nguồn cung cấp thực phẩm bên ngoài thông qua đa dạng hóa nhập khẩu, đầu tư ra nước ngoài và bằng cách tạo ra các tuyến cung cấp mới và thúc đẩy hợp tác quốc tế.

Đối mặt với các mối đe dọa ngày càng tăng từ các sự kiện khí hậu cực đoan, các biện pháp này có thể mang lại kết quả hỗn hợp. Một số biện pháp có tiềm năng đóng góp vào khả năng phục hồi nguồn cung lương thực trong nước và toàn cầu, mặc dù không phải không có tranh cãi. Những biện pháp này bao gồm phát triển cây trồng chịu hạn, chống côn trùng và chịu mặn, đầu tư vào protein nhân tạo hoặc thay thế, thúc đẩy đầu tư nông nghiệp ở nước ngoài, chuyển giao công nghệ và tạo ra các tuyến vận chuyển thực phẩm mới.

Tuy nhiên, các biện pháp khác, bao gồm thúc đẩy mạnh mẽ sản xuất ngũ cốc trong nước thông qua thâm canh và phụ thuộc vào phân bón hóa học, sẽ không chỉ đe dọa tính bền vững lâu dài của sản xuất lương thực của Trung Quốc mà còn làm suy yếu các kế hoạch chống biến đổi khí hậu.

Đối mặt với các mối đe dọa ngày càng tăng từ biến đổi khí hậu, theo giới phân tích, Trung Quốc cần đạt được sự cân bằng hợp lý giữa việc thúc đẩy sản xuất ngũ cốc trong nước và an ninh nguồn nước. Chính sách hiện tại gây áp lực cho các tỉnh khô hạn phía Bắc để sản xuất nhiều ngũ cốc hơn có thể khiến hệ thống lương thực của Trung Quốc thậm chí còn dễ bị tổn thương hơn trước các cú sốc khí hậu. Thay vào đó, Trung Quốc cần khai thác tiềm năng của các tỉnh có mưa phía Nam để trồng nhiều ngũ cốc hơn. Trung Quốc cũng có lợi khi đẩy mạnh đầu tư nông nghiệp toàn cầu và chuyển giao công nghệ nông nghiệp.

Chỉ thông qua một chiến lược cân bằng, tích hợp các thế mạnh khu vực bên trong Trung Quốc và thúc đẩy hợp tác nông nghiệp toàn cầu, Trung Quốc mới có thể xây dựng khả năng phục hồi chống lại biến đổi khí hậu, đảm bảo nguồn cung cấp lương thực ổn định và duy trì vai trò quan trọng trong thương mại lương thực toàn cầu./.