Bước chuyển gỡ "thẻ vàng" IUU - Bài 1: Biến áp lực thành động lực để thay đổi

Với quyết tâm và mục tiêu không thay đổi trong tuyên chiến với IUU (khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định) nhằm sớm gỡ thẻ vàng của Ủy ban châu Âu (EC), Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính đã nhiều lần nhấn mạnh đây là việc không thể không làm và không thể kéo dài, phải làm bằng được, vì danh dự của đất nước, của quốc gia, uy tín của Đảng, Nhà nước và nhân dân Việt Nam trên trường quốc tế, đồng thời cũng là vì nghề cá phát triển bền vững.

Với đường bờ biển trải dài, ngư trường khai thác rộng lớn cùng với đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu, các tỉnh, thành phố ở miền Trung đang nỗ lực tạo sự chuyển biến thực chất từ cơ sở, quyết tâm cùng với cả nước gỡ "thẻ vàng" IUU.

Phóng viên Thông tấn xã Việt Nam xin giới thiệu chùm ba bài viết có tiêu đề "Bước chuyển gỡ "thẻ vàng" IUU", ghi nhận những kết quả đạt được tại các địa phương ven biển, nơi có nghề khai thác thủy sản xa bờ lớn nhất ở khu vực miền Trung.

Bài 1: Biến áp lực thành động lực để thay đổi

Sau 8 năm, kể từ khi Ủy ban châu Âu (EC) chính thức áp dụng "thẻ vàng" IUU đối với Việt Nam, ngành thủy sản Việt Nam đã có nhiều sự chuyển mình mạnh mẽ, biến áp lực thành động lực để thay đổi, dần khắc phục cơ bản những tồn tại trong nhiều năm qua, để hướng đến sự chuyên nghiệp và hiện đại.

Hạ tầng "cứng, mềm" được đầu tư mới

Với đường bờ biển trải dài cả ngàn km cùng nhiều đảo và quần đảo lớn nhỏ, người dân miền Trung từ bao đời nay đã gắn bó máu thịt với sóng nước biển Đông, nơi tạo ra nguồn sinh kế nuôi sống cho hàng triệu con người nơi đây. Khác với giai đoạn trước, hiện nay hạ tầng cảng cá cùng với hệ thống giám sát tàu cá hoạt động khai thác ngoài khơi ở khu vực miền Trung đã có những bước tiến thay đổi lớn.

Nếu trước đây những khu vực cảng cá thường gắn với hình ảnh cầu cảng đơn sơ, có phần nhếch nhác, thiếu hạ tầng cơ bản thiết yếu. Những năm gần đây, nhiều cảng cá ở miền Trung đã được đầu tư nâng cấp, xây dựng mới, qua đó tạo lên một diện mạo hoàn toàn khác, không chỉ có chức năng dịch vụ hậu cần nghề cá mà còn gắn với khu vực sơ chế hoặc cụm nhà máy chế biến, đồng thời đóng vai trò là mắt xích quan trọng trong chuỗi kiểm soát IUU.

Thành phố Đà Nẵng là một trong những trung tâm nghề cá lớn và nhộn nhịp nhất của cả nước, hàng năm ghi nhận hàng ngàn lượt phương tiện đánh bắt xa bờ xuất, cập bến. Để đáp ứng yêu cầu phát triển mới, thành phố Đà Nẵng vừa tổ chức khánh thành Dự án Nâng cấp, mở rộng Cảng cá Thọ Quang giai đoạn 2 với tổng mức đầu tư 250 tỷ đồng, gồm các hạng mục mở rộng cầu cảng, hệ thống sân bãi, khu chợ buôn bán thủy sản… qua đó đáp ứng 300 lượt tàu cập cảng mỗi ngày và lượng hàng qua cảng khoảng 100.000 tấn mỗi năm.

Theo Phó Cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư Phạm Quang Toản, thời gian tới, Bộ Nông nghiệp và Môi trường sẽ tiếp tục phối hợp với thành phố Đà Nẵng hoàn thiện hệ thống nghề cá đồng bộ; tăng cường ứng dụng chuyển đổi số trong quản lý nghề cá; xây dựng trung tâm dữ liệu và truy xuất nguồn gốc, hướng tới phát triển cảng cá Thọ Quang thành cảng kiểu mẫu, hiện đại và hội nhập quốc tế.

Khánh Hòa là một trong những địa phương có đội tàu đánh bắt xa bờ hùng hậu ở khu vực Nam Trung Bộ. Tỉnh hiện có 10 cảng cá, trong đó cảng cá loại hai gồm: Cảng cá Cà Ná (xã Cà Ná), Cảng cá Ninh Chữ (xã Ninh Hải) và Cảng cá Hòn Rớ (phường Nam Nha Trang). Trong giai đoạn 2020 – 2025, tỉnh đã triển khai 5 dự án đầu tư xây dựng mới, sửa chữa và nâng cấp cơ sở hạ tầng cảng cá, với tổng mức đầu tư trên 636 tỷ đồng, góp phần hoàn thiện mạng lưới hạ tầng thủy sản của tỉnh theo hướng ngày càng đồng bộ, hiện đại và đáp ứng yêu cầu phát triển trong tình hình mới.

Hiện nay, các địa phương quản lý tàu cá thống nhất trên phần mềm Dữ liệu quản lý tàu cá (VNFishbase), Dữ liệu giám sát hành trình (hệ thống VMS) qua đó kiểm soát chặt những tàu có nguy cơ cao vi phạm IUU. Theo quy định, các tàu khai thác thuỷ sản có chiều dài thân tàu từ 15m trở lên, hoạt động ở vùng khơi bắt buộc phải lắp đặt thiết bị giám sát hành trình. Thiết bị này sẽ phải bật liên tục từ khi tàu xuất bến đến khi kết thúc chuyến biển cập cảng cá chỉ định. Nếu thuyền trưởng để mất tín hiệu hành trình trong vòng 6 giờ đồng hồ liên tục trở lên sẽ bị xem là vi phạm IUU và bị xử phạt.

Tại cảng cá của các địa phương hiện đều có Văn phòng đại diện kiểm tra, kiểm soát nghề cá có chức năng phối hợp với Ban quản lý cảng cá, lực lượng Biên phòng trong quản lý hồ sơ tàu thuyền, nhật ký khai thác, giám sát quá trình xuất bến, nhập bến, chủ động phát hiện, cảnh báo những tàu có dấu hiệu vi phạm vùng biển đánh bắt, góp phần đảm bảo không để "lọt" những tàu vi phạm cập cảng.

Đầu tháng 3/2025, Đoàn Ủy ban Chính sách Đối ngoại, Quốc hội Đan Mạch, do Chủ nhiệm Ủy ban Michael Aastrup Jensen làm trưởng đoàn, đã đến thăm và làm việc tại Cảng cá Thuận An ở thành phố Huế để tìm hiểu về công tác chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU). Tại đây, Đoàn công tác đã xem trực tiếp vị trí của các tàu cá của thành phố Huế đang hoạt động trên biển, thông qua hệ thống giám sát tàu cá. Từ đây, cơ quan chức năng địa phương sẽ giám sát, phát hiện những trường hợp tàu cá có nguy cơ vượt ranh giới đánh bắt và tổ chức kêu gọi quay lại vùng biển Việt Nam.

Tại buổi làm việc, Chủ nhiệm Ủy ban Chính sách Đối ngoại của Quốc hội Đan Mạch Michael Aastrup Jensen đánh giá cao hệ thống giám sát tàu cá hoạt động trên biển cũng như chất lượng thủy sản của Việt Nam, đồng thơi ghi nhận những nỗ lực của các địa phương ven biển trong khắc phục thẻ vàng IUU.

Thay đổi để phát triển

Thay đổi để phát triển là yêu cầu khách quan, đòi hỏi từ thực tế đối với ngành thủy sản nói chung và những ngư dân đang ngày đêm trực tiếp bám biển. Quá trình ra khơi khai thác thủy sản hiện nay yêu cầu phải đảm bảo đúng các quy định theo hướng minh bạch, mặt hàng thủy sản khi vào bờ phải rõ ràng về nguồn gốc. Mặc dù thời gian đầu áp dụng gặp nhiều khó khăn, nhưng đến nay hầu hết bà con ngư dân đã dần làm quen và tuân thủ thực hiện các bước khai báo thông tin, thể hiện trách nhiệm của mình trong phát triển nguồn lợi thủy sản bền vững, hướng đến sự chuyên nghiệp và hiện đại.

Sau nhiều năm triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế mà Đoàn Thanh tra của Ủy ban Châu Âu đã chỉ ra trong các đợt kiểm tra trước đây. Hiện tỉnh Gia Lai đã đạt được những kết quả tích cực trong công tác kiểm soát đội tàu với 100% tàu cá có chiều dài từ 15m trở lên đã lắp đặt thiết bị giám sát hành trình VMS (3.160 tàu). Đối với nhóm tàu có chiều dài từ 12m đến dưới 15m, hoạt động nghề câu mực ở các tỉnh phía Nam, có nguy cơ cao vi phạm vùng biển nước ngoài, cũng được địa phương hỗ trợ kinh phí mua thiết bị giám sát hành trình và vận động lắp đặt đạt 100% (197 tàu).

Theo ông Nguyễn Hữu Nghĩa, Chi cục trưởng Chi cục Thủy sản tỉnh Gia Lai, đến nay, địa phương có 5.743 tàu cá đã đăng ký, trong đó 100% được cập nhật lên hệ thống VNFishbase. Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh cũng đã phối hợp với Công an tỉnh hoàn thành việc đối soát dữ liệu tàu cá, số hóa tàu cá và liên kết giữa dữ liệu VNFishbase và Cơ sở dữ liệu dân cư (VNeID).

Thành phố Đà Nẵng hiện có 4.037 tàu cá, tất cả đã hoàn thành việc đăng ký và cập nhật lên hệ thống VNFishbase; trong đó số tàu cá không đủ điều kiện cấp đăng ký tàu cá, giấy phép khai thác thủy sản đã được rà soát và giao cho chính quyền cơ sở quản lý là hơn 70 tàu cá.

Phường Sơn Trà là địa phương có nhiều tàu cá lớn nhất thành phố Đà Nẵng với khoảng gần 1.000 phương tiện (trong đó tàu đánh bắt xa bờ khoảng 400 tàu). Phó Chủ tịch Thường trực UBND phường Sơn Trà, ông Võ Đình Công cho biết, đối với 25 tàu cá dưới 15m không đủ điều kiện ra khơi được địa phương bố trí neo đậu tập trung tại Cảng cá Thọ Quang nhằm thuận tiện cho công tác quản lý, giám sát. Phường đã phối hợp với lực lượng Biên phòng, Công an, Chi cục Biển đảo và thủy sản thành phố nắm danh sách chủ phương tiện, phân loại từng tàu cá thiếu các loại giấy tờ gì để hỗ trợ người dân hoàn thiện, những phương tiện không đủ điều kiện cơ sở cấp phép thì đề nghị giải bản.

Theo ông Nguyễn Lại, Trưởng ban Quản lý âu thuyền và cảng cá Thọ Quang (thành phố Đà Nẵng), thời gian qua, Ban quản lý cảng cá đã tập trung nguồn lực, cơ sở vật chất để nâng cao hiệu quả công tác kiểm soát tàu cá xuất, cập bến, giám sát sản lượng thủy sản qua cảng. Với số lượng tàu cá ra vào cảng hàng ngày lớn, cảng cá bước đầu ứng dụng camera giám sát thông minh vào công tác quản lý, chỉ có những tàu cá hoàn thành thủ tục khai báo điện tử eCDT, cảng cá mới giải quyết các thủ tục tiếp theo.

Nhiều ngư dân tại Khánh Hòa chia sẻ rằng họ đã quen với việc ghi nhật ký khai thác, khai báo đầy đủ chủng loại, sản lượng, tọa độ đánh bắt. Tại xã Vĩnh Hải, các tàu hành nghề lưới vây, lưới đèn đều trang bị hệ thống giám sát hành trình; nhiều tàu dùng công nghệ năng lượng mặt trời để vận hành thiết bị ổn định hơn. Ngư dân nhận thức rằng tuân thủ IUU giúp tiêu thụ hải sản khai thác được thuận lợi và ổn định về thị trường xuất khẩu.

Ông Võ Ngọc Tùng, Chủ tịch Nghiệp đoàn nghề cá phường Nam Nha Trang (tỉnh Khánh Hòa) cho biết, nghiệp đoàn hiện có khoảng 30 tàu chuyên khai thác cá ngừ đại dương, cá ngừ sọc dưa và cá chù tại ngư trường Trường Sa và các nhà giàn DK1. Là những người trực tiếp bám biển, bà con ngư dân hiểu yêu cầu quản lý hiện nay nhưng cũng mong muốn các cơ quan chức năng tiếp tục hỗ trợ về kỹ thuật, hướng dẫn cụ thể để việc tuân thủ thuận lợi hơn, đồng thời giảm chi phí về cước thuê bao hàng tháng đối với máy giám sát hành trình. Ngư dân mong muốn thực hiện đúng quy định để góp phần gỡ thẻ vàng IUU, giữ vững ngư trường và ổn định cuộc sống lâu dài trên biển.

>>Bài 2: Thời điểm quyết định tuyên chiến với vi phạm IUU