Buôn lậu thuốc lá gia tăng: Cần lộ trình thuế hợp lý và giải pháp căn cơ

Tuy nhiên, song hành với xu hướng này là tình trạng buôn lậu thuốc lá ngày càng phức tạp, để lại nhiều hệ lụy nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng, nền kinh tế và trật tự xã hội.

Mặc dù các lực lượng chức năng đã vào cuộc quyết liệt, triển khai nhiều biện pháp kiểm tra, kiểm soát nhằm ngăn chặn buôn lậu thuốc lá, nhưng thực tế cho thấy các đối tượng vi phạm vẫn liên tục thay đổi phương thức, thủ đoạn để đưa hàng lậu thâm nhập thị trường nội địa. Lợi nhuận siêu cao từ thuốc lá nhập lậu chính là động lực khiến hoạt động này chưa thể bị triệt tiêu. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu cấp thiết đối với các cơ quan quản lý trong việc rà soát, nghiên cứu những giải pháp căn cơ, đồng bộ hơn, vừa siết chặt quản lý biên giới, thị trường nội địa, vừa xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm.

Theo đánh giá của Ban Chỉ đạo quốc gia chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả (Ban Chỉ đạo 389 quốc gia), mỗi năm các lực lượng chức năng trên cả nước phát hiện, bắt giữ hơn 10.000 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá, tịch thu trên 8 triệu bao thuốc lá nhập lậu. Tuy nhiên, con số này vẫn chỉ phản ánh một phần nhỏ so với quy mô thực tế của thị trường thuốc lá lậu.

Báo cáo của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho thấy, mỗi năm Việt Nam tiêu thụ khoảng 100 tỷ điếu thuốc lá, trong đó ước tính có tới 20% là thuốc lá nhập lậu. Riêng trong năm 2024, lực lượng Quản lý thị trường cả nước đã kiểm tra, phát hiện và xử lý khoảng 1.000 vụ vi phạm liên quan đến thuốc lá điếu và thuốc lá thế hệ mới, xử phạt hành chính 3,6 tỷ đồng, với tổng trị giá hàng hóa vi phạm hơn 6,2 tỷ đồng.

Dù vậy, việc xử lý hiện nay chủ yếu mới dừng ở các đối tượng vận chuyển, buôn bán nhỏ lẻ, chưa chạm tới các đường dây, đầu nậu lớn, khiến tình trạng buôn lậu thuốc lá có xu hướng tái diễn sau mỗi đợt cao điểm. Nhiều nguyên nhân được chỉ ra, song lợi thế cạnh tranh về giá và mức siêu lợi nhuận vẫn là yếu tố then chốt. Bên cạnh đó, nhận thức của một bộ phận người tiêu dùng về tác hại của thuốc lá lậu còn hạn chế, tâm lý chuộng hàng giá rẻ vô tình tiếp tay cho thị trường ngầm phát triển.

Từ năm 2019, thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá điếu đã tăng lên 75%, kéo theo giá bán lẻ tăng mạnh. Trong khi đó, thuốc lá nhập lậu gần như “né” toàn bộ các khoản thuế và phí, bao gồm 135% thuế nhập khẩu, 75% thuế tiêu thụ đặc biệt, 10% thuế giá trị gia tăng và 2% đóng góp Quỹ phòng, chống tác hại thuốc lá. Chính sự chênh lệch này khiến buôn lậu thuốc lá trở thành hoạt động siêu lợi nhuận, buộc các đối tượng tìm mọi cách đưa hàng lậu vào thị trường nội địa.

Mới đây, Bộ Tài chính đã xây dựng và lấy ý kiến rộng rãi đối với dự thảo Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt sửa đổi. Theo đó, ngoài mức thuế tương đối 75% đang áp dụng, từ năm 2026 thuốc lá sẽ chịu thêm thuế tuyệt đối theo hai phương án là 2.000 hoặc 5.000 đồng/bao, sau đó tăng dần mỗi năm để đạt mức 10.000 đồng/bao vào năm 2030.

Tuy nhiên, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam Hồ Lê Nghĩa bày tỏ lo ngại rằng việc tăng thuế quá nhanh và quá cao có thể gây “sốc” cho thị trường. Điều này không chỉ khiến tiêu thụ thuốc lá hợp pháp trong nước sụt giảm mạnh, ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động của các doanh nghiệp, mà còn tác động tiêu cực tới nguồn thu ngân sách và mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc. Nguy cơ mất việc làm đối với hàng chục nghìn lao động trong các nhà máy sản xuất, hệ thống phân phối, cũng như sinh kế của hàng trăm nghìn nông dân trồng cây thuốc lá, là vấn đề cần được cân nhắc thận trọng.

Đáng chú ý, việc tăng thuế mạnh còn có thể vô tình kích thích buôn lậu, khi lợi nhuận từ thuốc lá nhập lậu cao gấp nhiều lần so với thuốc lá hợp pháp. Thực tế cho thấy, với các nhãn hiệu thuốc lá nhập lậu như Jet hay Hero, lợi nhuận thu được có thể lên tới 10.000–12.000 đồng mỗi bao, cao gấp 3–4 lần so với các sản phẩm hợp pháp cùng phân khúc. Nếu chỉ tập trung tăng thuế mà thiếu các giải pháp ngăn chặn buôn lậu hiệu quả, mục tiêu giảm tỷ lệ hút thuốc khó đạt được, trong khi thị trường thuốc lá lậu lại có nguy cơ bùng phát mạnh hơn.

Dẫn kinh nghiệm quốc tế, bà Đinh Thị Quỳnh Vân, Chủ tịch PwC Việt Nam, cho biết tại Đức, trong giai đoạn 2002–2005, việc tăng mạnh thuế thuốc lá đã khiến người tiêu dùng chuyển sang mua thuốc lá từ các quốc gia khác, làm tiêu thụ thuốc lá hợp pháp giảm tới 34% và gây đình trệ nguồn thu ngân sách. Tại Malaysia, sau đợt tăng thuế giai đoạn 2014–2015, sản lượng thuốc lá hợp pháp giảm 55% chỉ sau 5 năm, trong khi thuốc lá lậu chiếm tới 65% thị phần vào năm 2020, gây thất thu khoảng 1 tỷ USD tiền thuế.

Những bài học này cho thấy, để kiểm soát hiệu quả thuốc lá và hạn chế buôn lậu, Việt Nam cần một lộ trình tăng thuế hợp lý, hài hòa giữa mục tiêu bảo vệ sức khỏe cộng đồng, ổn định thị trường và bảo đảm nguồn thu ngân sách, đồng thời phải song hành với các giải pháp mạnh mẽ, đồng bộ trong phòng, chống buôn lậu thuốc lá.