Cải cách kinh tế - thách thức lớn của Iran

Báo điện tử Egypt Independent mới đây đăng bài viết đánh giá về những khó khăn kinh tế của Iran trước thềm cuộc bầu cử tổng thống sắp tới. Tổng thống kế tiếp của quốc gia Trung Đông này đang đối mặt với một nhiệm vụ khó hoàn thành, đó là cải cách nền kinh tế do nhà nước kiểm soát phần lớn.

Gần 6 năm trước, người dân Iran đã đổ ra đường để ăn mừng thỏa thuận hạt nhân mà Tehran ký kết với các cường quốc thế giới. Họ coi đó là cơ hội để Cộng hòa Hồi giáo Iran tái gia nhập nền kinh tế thế giới và tạo ra các cơ hội như mua máy bay và bán dầu mỏ ra thị trường quốc tế.

Ngày nay, giấc mơ đó đã biến thành cơn ác mộng hàng ngày về lạm phát cao, đồng nội tệ ngày càng suy yếu và tỷ lệ thất nghiệp cao ngày càng tồi tệ hơn do tác động tiêu cực của đại dịch COVID-19.

Phương Tây coi chương trình hạt nhân của Iran và những căng thẳng ở Trung Đông là những vấn đề quan trọng nhất mà Tehran phải đối mặt, song những người sống ở nước Cộng hòa Hồi giáo này chỉ ra rằng nền kinh tế là vấn đề chính mà Iran phải đối mặt trước thềm cuộc bầu cử tổng thống dự kiến diễn vào ngày 18/6.

Bất cứ ai lên làm tổng thống sau khi Tổng thống Hassan Rouhani mãn nhiệm sẽ phải đối mặt với nhiệm vụ khó hoàn thành, đó là cải cách nền kinh tế do nhà nước kiểm soát phần lớn ở Iran. Các nỗ lực tư nhân hóa nền kinh tế đã dẫn đến nạn tham nhũng nghiêm trọng, giữa lúc nhiều người mất tiền tiết kiệm và các cuộc biểu tình diễn ra khắp nơi trên toàn quốc.

Ông Mohammad Molaei (50 tuổi), một người kinh doanh hàng hóa ở Tehran, cho biết: "Một ngày nọ, họ nói rằng thỏa thuận hạt nhân đã được chấp thuận, mọi người đều vui mừng và tỷ giá đồng USD đã giảm ngay. Tuy nhiên, mọi thứ bắt đầu xảy ra. Thỏa thuận hạt nhân đã đổ vỡ. Chỉ những người dân thường là chịu thiệt thòi".

Tình hình sụt giảm kinh tế của Iran ngày càng nghiêm trọng hơn khi Tổng thống Mỹ khi đó là ông Donald Trump năm 2018 đã đơn phương rút Mỹ ra khỏi thỏa thuận hạt nhân mà Tehran đã ký kết với các cường quốc thế giới. Sau động thái này, Mỹ tái áp đặt các lệnh trừng phạt nhằm vào Iran, gây tổn hại lớn cho nền kinh tế vốn đã "ốm yếu" của quốc gia Trung Đông này.

Có lẽ không gì có thể minh họa được cuộc khủng hoảng đang bủa vây nền kinh tế Iran cũng như sự sụp đổ của đồng nội tệ rial của của nước này. Tháng 7/2015, khi người dân Iran còn đang ăn mừng thỏa thuận hạt nhân, 1 USD đổi được khoảng 32.000 rial, nhưng ngày nay, 238.000 rial mới có thể đổi được 1 USD.

Sự suy yếu của đồng rial đã khiến giá trị số tiền mà người dân Iran gửi trong ngân hàng giảm mạnh, trong khi cuộc sống của những người hưởng lương hưu và phúc lợi bị ảnh hưởng nặng nề. Giá sữa tăng 90%, trong khi giá các mặt hàng nhập khẩu như điện thoại và điện tử cũng tăng chóng mặt. 

Do đồng nội tệ mất giá, những người khá giả đã đổ xô mua các kim loại quý như vàng hoặc đầu tư vào bất động sản. Những giao dịch bất động sản đó đã đẩy giá nhà ở tăng mạnh, khiến nhiều người không thể mua được nhà.

Sàn giao dịch chứng khoán Tehran (TSE) đã trở thành "nơi trú ẩn" khác được các nhà đầu tư tìm kiếm. TSE đã ghi nhận 2 triệu điểm vào tháng 8/2020. Tuy nhiên, chỉ số này đã giảm gần một nửa xuống quanh mức 1,1 triệu điểm, với một số nhà đầu tư vẫn mắc kẹt với những cổ phiếu mà họ không thể bán ra.

Nhà phân tích kinh tế nổi tiếng của Iran Mahdi Samavati nhận định: "Thách thức lớn nhất đối với vị tổng thống kế nhiệm là khôi phục niềm tin đối với thị trường chứng khoán. Việc lấy lại niềm tin cho thị trường là rất khó khăn. Mọi người đã chứng kiến tiền của họ biến mất trong 9-10 tháng. Sự việc xảy ra càng lâu, thì càng mất nhiều thời gian để sửa chữa mọi thứ và mang lại niềm tin".

Hiện chưa rõ tổng thống tiếp theo của Iran sẽ có các biện pháp giải quyết vấn đề nền kinh tế như thế nào, đặc biệt nếu các nhân vật thuộc phe cứng rắn tiếp quản và nếu Tehran không đạt được thỏa thuận về việc khôi phục thỏa thuận hạt nhân. Tổng thống Mỹ Joe Biden nói rằng ông sẵn sàng đưa Mỹ quay trở lại thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015, song các cuộc đàm phán kéo dài nhiều tuần tại Vienna (Áo) vẫn chưa có tiến triển rõ nét.

Trước kia, các nhà lãnh đạo Iran đã dựa vào các chương trình dân túy, như phát tiền mặt và hỗ trợ nhà ở. Nếu không có ngoại tệ từ xuất khẩu dầu mỏ, Iran có thể sẽ cần thêm đồng rial để hỗ trợ cho chương trình này. Việc đó có thể tiếp tục làm giảm giá trị đồng nội tệ, đẩy lạm phát lên cao và khiến hàng hóa ngày càng đắt đỏ hơn./.