Cảng thị cổ Trung Phường Đà Nẵng: Đánh thức di sản 2.000 năm tuổi

Sau khi sáp nhập thành phố Đà Nẵng mới, di sản này đang có cơ hội hồi sinh trong một diện mạo mới, trở thành động lực phát triển du lịch, kinh tế và văn hóa cho vùng Đông - Nam thành phố Đà Nẵng trong tương lai.

Nơi hội tụ của dòng chảy kinh tế, văn hóa, tín ngưỡng

Nếu như phố cổ Hội An nằm ở phía Bắc của Cửa Đại – nơi sông Thu Bồn đổ ra biển, thì Cảng thị cổ Trung Phường nằm ở phía Nam Cửa Đại. Từ thời Chăm Pa, Cảng thị cổ Trung Phường đã là nơi giao thoa các nền văn minh, nơi gặp gỡ của những tuyến giao thương quốc tế, nơi hội tụ của dòng chảy kinh tế, văn hóa và tín ngưỡng suốt nhiều thế kỷ.

Theo nhà nghiên cứu Bùi Văn Tiếng (Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng), Cảng thị cổ Trung Phường đã từng là điểm dừng chân của “con đường tơ lụa trên biển” trong lịch sử. Nhưng do dòng chảy sông Thu Bồn tuôn trào dữ dội vào mùa lũ đã khiến bến cảng ở cuối dòng sông thường xuyên bị sạt lở, bồi lấp. Sau nhiều thế kỷ, thương cảng Trung Phường dần bị xóa sổ trên bản đồ, chỉ còn lại những dấu tích.

Ông Bùi Văn Tiếng cho rằng, hiện làng Trung Phường còn nhiều di tích giếng cổ Chăm Pa, chính quyền địa phương nên gắn biển di tích cho các giếng này như các dấu tích vật thể trên hành trình tìm lại cảng thị cổ Trung Phường hơn nghìn năm trước; đồng thời, cần có giải pháp gắn kết Cảng thị với hai điểm đến Champa khác là Di sản văn hóa thế giới Khu đền tháp Mỹ Sơn và Di tích quốc gia đặc biệt Phật viện Đồng Dương…

Tiến sĩ, Thạc sĩ Sử học Lưu Anh Rô, Phó Hiệu trưởng Trường Chính trị thành phố Đà Nẵng nhận định, Trung Phường là một trong những làng cổ ven biển hiếm hoi của xứ Quảng, nơi còn bảo lưu khá trọn vẹn các lớp di sản lịch sử từ thời Champa, Đại Việt đến triều Nguyễn. Trong quá trình đào ao, khai hoang hay canh tác, cư dân nhiều lần phát hiện gốm sứ Nhật Bản, gốm Trung Hoa, đồ gốm thô, neo sắt và dây neo tàu bằng sợi gai, phản ánh khá rõ dấu tích của hoạt động hàng hải và giao thương quốc tế. Cùng với đó là các ngôi mộ mang phong cách Nhật Bản, Trung Hoa… cho thấy Trung Phường từng là nơi tụ cư hoặc dừng chân của nhiều nhóm thương nhân ngoại quốc trong các thế kỷ XVI–XVII. Về con người, nhiều “trai làng biển” Trung Phường đã vang danh lịch sử về truyền thống sông nước như các quan Nguyễn Tấn Đại Lang, Phạm Văn Cục và con là Phạm Văn Đường, giáo Huy (tức Nguyễn Đoan Cẩn - thầy giáo dạy vua và dạy Thượng thư Phạm Phú Thứ), cùng các Cao tăng dòng Lâm Tế Chúc Thánh…

Ông Lưu Anh Rô cho rằng, cùng với việc phục hồi cảnh quan “trên bến dưới thuyền” xưa, thành phố cần chú trọng bảo tồn các giá trị văn hóa phi vật thể như lễ cầu ngư, tín ngưỡng thờ cá Ông, nghề làm nước mắm, chế biến hải sản truyền thống, tri thức hàng hải dân gian và ký ức của cộng đồng cư dân làng biển Trung Phường; đồng thời, nên xây dựng các chương trình giáo dục di sản trong trường học, biên soạn tài liệu về lịch sử Trung Phường và tôn vinh những nhân vật tiêu biểu của quê hương như các danh tăng, danh sư, võ quan thủy quân triều Nguyễn, qua đó bồi đắp ý thức gìn giữ di sản cho thế hệ trẻ…

Để di sản tiếp tục tạo ra giá trị cho cộng đồng

Ông Nguyễn Văn Hòa (Bí thư Đảng ủy xã Duy Nghĩa) cho biết, những năm gần đây, khu vực ven biển Trung Phường liên tục chịu tác động của sạt lở và biến đổi khí hậu. Nhiều đoạn bờ biển bị xâm thực nghiêm trọng, đe dọa trực tiếp đến các dấu tích lịch sử và đời sống người dân. Vì vậy, thành phố cần tiếp tục đầu tư các công trình chống sạt lở, phục hồi hệ sinh thái ven biển và bảo vệ cảnh quan tự nhiên. Đây không chỉ là giải pháp bảo vệ di sản, mà còn là điều kiện tiên quyết để phát triển bền vững.

Trong tương lai, Trung Phường có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược xây dựng Đà Nẵng thành "Thành phố di sản - sáng tạo - giàu bản sắc". Khi Hội An trở thành thương hiệu toàn cầu, việc đánh thức những lớp trầm tích lịch sử ở hữu ngạn Cửa Đại sẽ góp phần hoàn thiện bức tranh văn hóa của toàn vùng. Xã Duy Nghĩa sẽ tiếp tục khảo sát, khai quật, số hóa dữ liệu, lập bản đồ di sản và xác định đầy đủ phạm vi không gian văn hóa liên quan đến Trung Phường, từ Cửa Đại, An Lương, Thuận Trì đến Bàu Ấu, Khe Thủy và các di tích Chăm Pa lân cận…

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Nguyễn Thị Anh Thi, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa luôn được thành phố xác định là một trong những nền tảng quan trọng trong quá trình phát triển. Phó Chủ tịch UBND thành phố yêu cầu các đơn vị, địa phương tiếp tục nghiên cứu, khảo cổ, sưu tầm tư liệu nhằm nhận diện đầy đủ hơn giá trị lịch sử, khảo cổ, văn hóa và thương mại của Cảng thị cổ Trung Phường; hoàn thiện cơ sở khoa học phục vụ công tác bảo tồn lâu dài. Mỗi giá trị lịch sử cần được đặt trong không gian phát triển của thành phố, gắn kết với quy hoạch, du lịch, giáo dục và chuyển đổi số, để di sản vừa được gìn giữ, vừa tiếp tục tạo ra giá trị mới cho cộng đồng.

Bên cạnh đó, bà Nguyễn Thị Anh Thi cho rằng cần tăng cường liên kết không gian di sản, hình thành các tuyến trải nghiệm văn hóa kết nối Cảng thị cổ Trung Phường với Hội An, Mỹ Sơn, Cù Lao Chàm và các điểm đến ven sông Thu Bồn, góp phần đa dạng hóa sản phẩm du lịch. Trong đó, người dân địa phương chính là người kể câu chuyện của di sản, người sáng tạo các sản phẩm văn hóa, du lịch đặc trưng gắn với cảng thị cổ và là người trực tiếp được hưởng lợi từ quá trình bảo tồn và phát huy các giá trị ấy. Mục tiêu của thành phố là không để di sản chỉ nằm trong hồ sơ khoa học, mà trở thành một phần của đời sống; để mỗi du khách khi đến đây đều cảm nhận được chiều sâu văn hóa của vùng đất này.