Chặng nước rút cho đầu tư công - Bài 1: Quyết liệt thông điểm nghẽn

Giải ngân vốn đầu tư công năm 2026 đang bước vào chặng nước rút quyết định. Thiếu mặt bằng, khan hiếm vật liệu thi công và năng lực quản trị dự án đang là những bước cản lớn nhất tiến độ giải ngân vốn đầu tư công 3 tháng cuối năm. Với việc đưa kết quả giải ngân vào đánh giá KPI hàng tháng và linh hoạt điều chuyển vốn, Chính phủ đang siết chặt kỷ cương nhằm biến nguồn lực ngân sách thành động lực tăng trưởng kinh tế 2 con số.

Tại phiên họp Chính phủ thường kỳ tháng 9/2026 và trực tuyến với các bộ ngành, địa phương mới đây, Thủ tướng Chính phủ Lê Minh Hưng yêu cầu các địa phương, bộ, ngành chú trọng đến các giải pháp hoàn thành các dự án trọng điểm theo tiến độ năm 2026 và tháo gỡ cho các dự án tồn đọng kéo dài, phấn đấu giải ngân 100% kế hoạch đầu tư công năm nay. 

TTXVN thực hiện loạt bài "Chặng nước rút cho đầu tư công" phản ánh thực trạng, tháo gỡ điểm nghẽn, siết kỷ cương bằng KPI để khơi thông nguồn vốn cho mục tiêu tăng trưởng hai con số năm 2026. Đồng thời, loạt bài cũng nêu những bài học quản trị và nâng cao hiệu quả đầu tư công từ kinh nghiệm quốc tế để thêm thông tin tham chiếu về sử dụng ngân sách bền vững.

Bài 1: Quyết liệt thông điểm nghẽn

Theo số liệu của Bộ Tài chính, đến hết ngày 30/9/2026, giải ngân vốn đầu tư công đạt 642.961,6 tỷ đồng, tương đương 62,9% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao. So với cùng kỳ năm 2025, tiến độ giải ngân đã cải thiện rõ, riêng tốc độ giải ngân trong tháng 9 bằng 1,58 lần tháng 8.

Tuy nhiên, khoảng cách từ 62,9% đến mục tiêu 100% vẫn còn rất lớn, trong khi thời gian còn lại của năm không nhiều. Áp lực càng rõ khi vẫn còn 27 bộ, cơ quan Trung ương và 15 địa phương có tỷ lệ giải ngân thấp hơn bình quân chung; một số bộ, cơ quan Trung ương có tỷ lệ dưới 15% hoặc chưa giải ngân. Điều này cho thấy, bài toán của ba tháng cuối năm không còn nằm ở việc tăng thêm một vài điểm phần trăm giải ngân, mà là phải xử lý những điểm nghẽn mang tính căn cơ đang làm chậm tiến độ tại nhiều dự án.

* Áp lực vẫn còn rất lớn

Trong bối cảnh GDP 9 tháng năm 2026 tăng 9,01%, đầu tư công được kỳ vọng tiếp tục là một trong những động lực quan trọng hỗ trợ mục tiêu tăng trưởng hai con số. Vì vậy, nếu dòng vốn đầu tư công không được chuyển nhanh thành khối lượng xây dựng, công trình và năng lực hạ tầng thực tế, hiệu ứng lan tỏa tới các ngành sản xuất, xây dựng, vật liệu, vận tải và khu vực doanh nghiệp cũng sẽ bị hạn chế.

Bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê, Bộ Tài chính cho rằng đầu tư, sản xuất - xuất khẩu và tiêu dùng tiếp tục tạo nên trục vận hành chính của nền kinh tế. Trong đó, đầu tư công đã trở thành động lực mang tính dẫn dắt, nhất là ở các dự án hạ tầng quy mô lớn, có tính lan tỏa cao. Việc đẩy mạnh giải ngân không chỉ trực tiếp đóng góp vào tăng trưởng của ngành xây dựng và các ngành liên quan, mà còn tạo hiệu ứng “kéo” đối với đầu tư tư nhân, qua đó cải thiện năng lực sản xuất và kết nối hạ tầng trong trung và dài hạn. Chính vì vậy, vấn đề đặt ra không chỉ là “giải ngân cho hết vốn”, mà phải tháo đúng những nút thắt đang làm chậm khả năng đưa vốn vào nền kinh tế.

Cũng theo bà Nguyễn Thị Hương, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công tiếp tục là một trong những yếu tố quyết định tốc độ tăng trưởng của nền kinh tế. Tuy nhiên, nhiều dự án vẫn gặp những khó khăn như giải phóng mặt bằng chậm, thủ tục điều chỉnh dự án kéo dài, thiếu nguồn vật liệu xây dựng tại một số địa phương và năng lực triển khai không đồng đều giữa các chủ đầu tư. Nếu tiến độ giải ngân không được cải thiện mạnh, hiệu ứng lan tỏa tới ngành xây dựng, công nghiệp vật liệu, vận tải và khu vực doanh nghiệp sẽ bị hạn chế.

Trong số các điểm nghẽn này, giải phóng mặt bằng tiếp tục là bài toán khó tại nhiều dự án. Khi mặt bằng không được bàn giao đồng bộ, nhà thầu không thể triển khai thi công liên tục, máy móc và nhân lực phải chờ đợi hoặc tổ chức thi công manh mún, làm giảm hiệu quả và kéo dài thời gian thực hiện.

Vướng mắc này không chỉ nằm ở khâu bồi thường mà còn liên quan đến hỗ trợ, tái định cư và hoàn thiện hồ sơ pháp lý. Đối với những dự án đi qua nhiều địa phương, chỉ cần một số đoạn chưa hoàn thành giải phóng mặt bằng cũng có thể ảnh hưởng đến tiến độ chung của toàn tuyến.

Điểm nghẽn thứ hai là thủ tục đầu tư và điều chỉnh dự án. Khi phải điều chỉnh thiết kế, tổng mức đầu tư hoặc các nội dung liên quan mà thủ tục xử lý kéo dài, tiến độ thi công và giải ngân đều bị chậm theo. Trong điều kiện quý IV chỉ còn thời gian ngắn, bất kỳ sự chậm trễ nào trong khâu thủ tục cũng có thể khiến dự án không kịp hoàn thành khối lượng theo kế hoạch.

Nguồn vật liệu xây dựng cũng đang trở thành nút thắt rõ rệt, nhất là với các dự án giao thông trọng điểm. Tại cuộc họp giữa Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng cuối tháng 9, các nguyên nhân làm chậm tiến độ được xác định gồm thiếu hụt nguồn cung và tăng giá nguyên, nhiên vật liệu; vướng mắc bồi thường, hỗ trợ, tái định cư; chi phí nhân công; thời tiết không thuận lợi; năng lực tổ chức của một số chủ đầu tư và nhà thầu còn hạn chế; kế hoạch vốn đăng ký chưa sát khả năng thực hiện. Đối với các dự án cao tốc phía Nam, nguồn vật liệu, đặc biệt là cát và đá, được xác định là vấn đề cần ưu tiên xử lý.

Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn cũng cho rằng, trong năm 2026, biến động giá vật liệu và nhiên liệu đã tác động đáng kể đến tiến độ dự án. Có những thời điểm nhiên liệu tăng giá mạnh, thậm chí việc mua cũng gặp khó khăn. Bên cạnh đó, giải phóng mặt bằng và công tác chỉ đạo, theo dõi ở một số giai đoạn chưa được duy trì liên tục cũng ảnh hưởng đến kết quả thực hiện và giải ngân.

Song, bên cạnh những khó khăn khách quan, vấn đề đáng chú ý hơn lại nằm ở khâu tổ chức thực hiện. Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn nhận định, nguyên nhân chủ quan vẫn là trọng yếu; trong đó có khâu tổ chức thực hiện từ phía các chủ đầu tư và quản lý nhà thầu. Theo ông, các chủ đầu tư, bộ, ngành và UBND các tỉnh, thành phố phải nghiêm túc rút kinh nghiệm trong tổ chức thực hiện, từ khâu đăng ký kế hoạch vốn cho đến điều hành ngân sách.

Đây là điểm đáng lưu ý, bởi cùng một cơ chế, cùng được bố trí vốn nhưng tiến độ thực hiện giữa các dự án và địa phương vẫn rất khác nhau. Nếu kế hoạch vốn đăng ký không sát khả năng thực hiện, việc chuẩn bị dự án chưa kỹ, lựa chọn nhà thầu không phù hợp hoặc việc điều hành thiếu quyết liệt, thì dù nguồn lực đã được bố trí, vốn vẫn khó chuyển thành khối lượng thực tế.

Nói cách khác, những nút thắt của giải ngân hiện nay không chỉ nằm ở “thiếu mặt bằng, thiếu vật liệu” mà còn nằm ở chất lượng quản trị dự án, năng lực của chủ đầu tư, nhà thầu và trách nhiệm tổ chức thực hiện.

 * Tăng tốc các giải pháp

Từ thực tế đó, để hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao, các giải pháp trong ba tháng cuối năm phải đi thẳng vào từng nguyên nhân. Với giải phóng mặt bằng, theo lãnh đạo Bộ Tài chính, yêu cầu trước hết là đẩy nhanh bồi thường, hỗ trợ, tái định cư và hoàn thiện hồ sơ để bàn giao ngay những phần mặt bằng đủ điều kiện thi công. Không nên chờ hoàn thành toàn bộ mặt bằng mới tổ chức thi công, mà cần tạo điều kiện để nhà thầu triển khai cuốn chiếu, duy trì khối lượng liên tục.

Với nguồn vật liệu, các bộ, ngành và địa phương phải phối hợp rà soát nhu cầu thực tế của từng dự án, điều phối nguồn cung giữa các khu vực, đồng thời đẩy nhanh cấp phép, gia hạn hoặc nâng công suất khai thác các mỏ theo quy định. Đây là điều kiện trực tiếp để các dự án giao thông có thể tăng khối lượng thi công trong quý IV.

Đối với các thủ tục đầu tư, cần rút ngắn thời gian xử lý những nội dung điều chỉnh thuộc thẩm quyền, tránh để hồ sơ đi qua nhiều tầng nấc trong khi thời gian thực hiện dự án bị thu hẹp. Tuy nhiên, giải pháp quan trọng nhất vẫn là nâng cao trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Cùng với đó, Bộ Tài chính yêu cầu các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương bám sát tiến độ từng dự án, rà soát và bố trí vốn sát khả năng thực hiện. Với những dự án chậm, không còn khả năng giải ngân theo kế hoạch, cần kịp thời điều chuyển vốn sang dự án có khả năng giải ngân tốt hơn. Đồng thời, khối lượng hoàn thành phải được nghiệm thu, thanh toán kịp thời; kiểm soát chặt việc tạm ứng, thu hồi tạm ứng và không để dồn thanh toán vào cuối tháng, cuối quý, cuối năm.

Đáng chú ý, từ tháng 10/2026, yêu cầu đẩy nhanh giải ngân được gắn rõ hơn với cơ chế đánh giá trách nhiệm. Theo Quyết định số 1129/QĐ-TTg ngày 24/6/2026 của Thủ tướng Chính phủ, kết quả giải ngân vốn đầu tư công được đưa vào phương án chấm điểm đối với các bộ, cơ quan Trung ương và địa phương. Việc chấm điểm được thực hiện định kỳ hằng tháng, hằng quý và cả năm, dựa trên tỷ lệ giải ngân thực tế, mức giải ngân so với đăng ký và việc chấp hành chế độ báo cáo. Kết quả chấm điểm được sử dụng để biểu dương đơn vị làm tốt, đồng thời đôn đốc, nhắc nhở, cảnh báo những nơi có tiến độ thấp; làm cơ sở đánh giá hiệu quả đầu tư công và xếp loại chất lượng tập thể, cá nhân.

Bà Nguyễn Thị Quế Hương, Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển hạ tầng, Bộ Tài chính cho biết, Bộ Tài chính xác định việc chấm KPI không chỉ nhằm tạo ra một kết quả đánh giá định kỳ mà còn hỗ trợ quá trình theo dõi tiến độ giải ngân trong năm. Khi dữ liệu được cập nhật và tính toán tự động, các đơn vị có thêm cơ sở để đối chiếu kết quả thực tế với kế hoạch đã đăng ký và tiến độ chung.

"Việc chấm điểm giải ngân hàng tháng, hàng quý là công cụ để đôn đốc, theo dõi tiến độ, đồng thời giúp các bộ, ngành, địa phương nhận diện rõ kết quả chỉ đạo, điều hành của mình để kịp thời có giải pháp đẩy nhanh tiến độ giải ngân", bà Nguyễn Thị Quế Hương thông tin.

Còn theo Thứ trưởng Tạ Anh Tuấn, giải ngân vốn đầu tư công là một chỉ số quan trọng trong đánh giá KPI, đặc biệt là trách nhiệm của người đứng đầu. Cơ chế này có ý nghĩa quan trọng trong chặng nước rút, bởi nó chuyển yêu cầu giải ngân từ mục tiêu chung sang trách nhiệm cụ thể của từng cơ quan, từng chủ đầu tư và từng người đứng đầu.

Các địa phương cũng đang có những chuyển động rõ nét. Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Nguyễn Mạnh Hùng vừa chỉ đạo xử lý 31 dự án đầu tư công có khó khăn, vướng mắc, chậm tiến độ, tồn đọng kéo dài, có nguy cơ thất thoát, lãng phí trên địa bàn thành phố.  Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng yêu cầu các chủ đầu tư dự án, Trung tâm Phát triển quỹ đất thành phố Đà Nẵng và các địa phương có liên quan tập trung nguồn lực, khẩn trương xử lý dứt điểm các vướng mắc của dự án.

Cần Thơ ghi nhận sự tăng tốc đáng kể khi hết tháng 8 tỷ lệ mới đạt 29,2%, chỉ trong 28 ngày của tháng 9 thành phố đã giải ngân thêm gần bằng lũy kế 8 tháng trước đó song địa phương cũng nhìn nhận tốc độ giải ngân tăng mạnh trong tháng 9 chưa thực sự bền vững. Theo Bí thư Thành ủy Cần Thơ, ông Đỗ Thanh Bình, quý IV phải là quý hành động, tạo ra kết quả có thể kiểm chứng. Từng chủ đầu tư phải xác định rõ khối lượng công việc còn lại, tiến độ giải ngân của từng dự án và trách nhiệm thực hiện, phấn đấu hoàn thành mục tiêu giải ngân 100% kế hoạch vốn năm 2026.

Ba tháng cuối năm vì thế không chỉ là cuộc chạy đua về tỷ lệ giải ngân, mà là phép thử đối với năng lực điều hành và tổ chức thực hiện ở từng dự án. Muốn đạt mục tiêu 100%, các vướng mắc về mặt bằng, thủ tục, vật liệu, nhà thầu và nguồn vốn phải được xử lý đồng thời, thay vì tách rời từng khâu.

Quan trọng hơn, giải ngân nhanh phải đi cùng giải ngân thực chất, gắn với khối lượng hoàn thành và hiệu quả sử dụng vốn. Chỉ khi vốn đầu tư công thực sự chuyển thành đường sá, hạ tầng và năng lực sản xuất mới, nguồn lực này mới tạo được hiệu ứng lan tỏa tới đầu tư tư nhân, sản xuất, việc làm và tổng cầu.

Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số đang đặt ra yêu cầu rất cao đối với các động lực trong nước, tháo gỡ các nút thắt của đầu tư công không chỉ là nhiệm vụ của riêng công tác giải ngân. Đó còn là điều kiện để biến nguồn lực ngân sách thành động lực tăng trưởng thực tế, tạo thêm dư địa cho nền kinh tế tăng tốc trong quý IV và hoàn thành mục tiêu tăng trưởng cả năm.

Xem thêm:

         Chặng nước rút cho đầu tư công - Bài 2: Dấu ấn từ chiến lược "rõ sản phẩm"