Chống hàng giả trên thương mại điện tử: Thách thức lớn từ sự thiếu minh bạch

Ngày 18/12, tại Hà Nội, Tạp chí Tiếp thị và Gia đình tổ chức Toạ đàm Chống hàng giả và bảo vệ người tiêu dùng trong thương mại điện tử dưới sự chỉ đạo của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương).

Chia sẻ về khó khăn, thách thức lớn nhất trong việc chống hàng giả nhất là trên thương mại điện tử, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh: Trong thương mại truyền thống, các yếu tố nhận diện khá rõ ràng là người bán có địa điểm cụ thể, người mua trực tiếp tiếp xúc, hàng hóa dễ kiểm chứng và giao dịch, thanh toán minh bạch. 

Ngược lại, trong môi trường mua sắm trực tuyến, hầu hết những yếu tố đó trở nên mơ hồ. Người mua không biết rõ người bán là ai, ở đâu; hàng hóa được lưu kho tại vị trí nào; thông tin về nguồn gốc, chất lượng sản phẩm khó xác thực. Khi xảy ra vấn đề, việc truy tìm, xác minh đối tượng liên quan cũng vô cùng phức tạp.

Đặc biệt trên các nền tảng mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, việc xác định danh tính người bán và kiểm soát chất lượng sản phẩm là một thách thức lớn. Chính sự thiếu minh bạch này đã tạo kẽ hở cho hàng hóa kém chất lượng, hàng giả, hàng nhái, hàng lậu len lỏi vào thị trường, gây rủi ro cho người tiêu dùng.

Không dừng lại ở giao dịch trong nước, nhiều hoạt động mua bán còn diễn ra trên các nền tảng nước ngoài, được vận hành theo hệ thống và quy định của doanh nghiệp quốc tế. Trong những trường hợp này, việc phát hiện và xử lý vi phạm càng khó khăn hơn. Ngay cả khi đã nhận diện được dấu hiệu vi phạm, cơ quan chức năng vẫn gặp trở ngại lớn trong khâu xác minh, đặc biệt khi đối tượng liên quan không hợp tác. Đây chính là một trong những thách thức lớn nhất của hoạt động mua sắm trực tuyến hiện nay.

Là doanh nghiệp có rất nhiều sản phẩm từ hàng tiêu dùng đến sản phẩm dùng trong công nghiệp, ông Nguyễn Văn Luyện- Phó Tổng giám đốc Tập đoàn Hoá chất Việt Nam (Vinachem) cho hay: Thực tế cho thấy trên các nền tảng số hiện nay đang xuất hiện rất nhiều sản phẩm kém chất lượng, khiến nguy cơ người tiêu dùng mua phải hàng không bảo đảm ngày càng cao. Dù các sản phẩm của Tập đoàn chưa bị làm giả, làm nhái, nhưng thực trạng này vẫn gây ảnh hưởng nhất định đến thị trường và niềm tin của người tiêu dùng. Các sản phẩm nhái thường cạnh tranh bằng giá thành thấp, cách tiếp cận người tiêu dùng dễ dàng hơn trên môi trường số.

Trước thực tế đó, Tập đoàn đã xây dựng và đưa vào vận hành sàn thương mại điện tử Vinachemmart, tập trung phân phối các sản phẩm chính hãng của Tập đoàn và các công ty con với mục tiêu kết nối trực tiếp từ nhà sản xuất đến người tiêu dùng, không qua trung gian nhằm giảm chi phí và giúp người tiêu dùng dễ dàng nhận diện các thương hiệu uy tín. 

Cùng đó, Tập đoàn chú trọng chứng minh rõ ràng nguồn gốc sản phẩm đến từ đâu, do ai sản xuất. Người mua hàng của Vinachem biết rõ nhà sản xuất, và ngược lại, nhà sản xuất cũng có thể nắm được thông tin người mua. Nhờ đó, có thể chăm sóc khách hàng tốt hơn, từ bảo hành, tư vấn đến việc tiếp nhận phản hồi để cải tiến sản phẩm. 

Theo ông Nguyễn Văn Thành, Trưởng phòng Chính sách, Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), bên cạnh mặt tích cực, thương mại điện tử cũng bộc lộ những mặt trái rõ rệt. Đây chính là bài toán lớn thứ hai đặt ra cho việc quản lý. Trước thực tế đó, Nhà nước đã và đang từng bước hoàn thiện khung pháp lý nhằm quản lý hoạt động thương mại điện tử và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên môi trường số. 

Các quy định mới đã được ban hành, có hiệu lực theo lộ trình cụ thể, với những văn bản pháp lý và quy chuẩn kỹ thuật nhằm điều chỉnh trách nhiệm của từng chủ thể tham gia, từ người bán, các nền tảng số trung gian cho đến các sàn thương mại điện tử.

Trước đây, đã có những quy định nhất định với các sàn thương mại điện tử và nền tảng trung gian, nhưng chưa đầy đủ và chưa thực sự chi tiết. Cơ sở pháp lý vẫn còn những khoảng trống khiến việc quản lý và xử lý vi phạm gặp nhiều khó khăn. Thời gian tới, quy định sẽ được bổ sung, làm rõ hơn trách nhiệm của từng đối tượng, đặc biệt là trong việc bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng trên môi trường thương mại điện tử.

Một nội dung rất quan trọng là trách nhiệm của các nền tảng số trung gian và sàn thương mại điện tử đối với hàng hóa được kinh doanh trên nền tảng của mình, bao gồm cả hoạt động bán hàng qua livestream. Dù là gian hàng truyền thống trên sàn hay hình thức bán hàng qua mạng xã hội, livestream, trách nhiệm liên quan đến chất lượng, nguồn gốc và tính hợp pháp của sản phẩm đều cần được xác định rõ ràng.

Đối với các nền tảng thương mại điện tử xuyên biên giới, đây là lĩnh vực trước đây gặp rất nhiều khó khăn trong quản lý. Các nền tảng lớn của nước ngoài như Amazon, Alibaba hay một số nền tảng số khác có hoạt động hướng tới thị trường Việt Nam thể hiện qua việc sử dụng tên miền tiếng Việt, giao diện tiếng Việt hoặc có lượng giao dịch đáng kể từ người tiêu dùng trong nước nhưng chưa thực hiện đầy đủ nghĩa vụ đăng ký, phối hợp quản lý theo quy định.

Điều này khiến việc kiểm soát hoạt động kinh doanh, cũng như xác định trách nhiệm khi xảy ra vi phạm, trở nên hết sức phức tạp. Giữa các sàn thương mại điện tử, nền tảng trung gian và cơ quan quản lý nhà nước cần có sự phối hợp chặt chẽ trong việc tiếp nhận, xử lý và trao đổi thông tin, đặc biệt là những thông tin, nội dung có dấu hiệu vi phạm pháp luật. 

Để ngăn chặn hiệu quả tình trạng hàng giả trên môi trường thương mại điện tử, ông Trần Hữu Linh cho biết: Thời gian qua, Bộ Công Thương đã tập trung hoàn thiện khuôn khổ pháp lý để theo kịp sự phát triển của thương mại điện tử, tránh tình trạng chính sách luôn đi sau thực tiễn.

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất hiện nay vẫn nằm ở khâu thực thi pháp luật. Muốn xử lý hiệu quả các sai phạm trên môi trường số, cơ quan quản lý phải có các công cụ hiện đại, phù hợp. Bộ Công Thương đang triển khai xây dựng các công cụ quản lý mới; trong đó, quy định một số nhóm hàng hóa bắt buộc phải khai báo và truy xuất nguồn gốc, đặc biệt là mặt hàng có rủi ro cao; nhóm hàng hóa khác khuyến khích thực hiện truy xuất.

Từ ngày 1/1/2026, các quy định về quản lý chất lượng hàng hóa sẽ được triển khai đồng bộ, theo hướng văn minh, minh bạch hơn. Điều này vừa giúp doanh nghiệp bảo vệ sản phẩm chính hãng, ngăn chặn gian lận về chất lượng, vừa góp phần đơn giản hóa giám sát, kiểm tra của cơ quan chức năng. Cùng với đó, đang xây dựng các hệ thống cảnh báo sớm đối với các hành vi vi phạm, gian lận trên môi trường thương mại điện tử, đồng thời tăng cường công tác thanh tra, kiểm tra.

Theo ông Trần Hữu Linh, thời gian qua, Nhà nước đã rất nỗ lực trong phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, đặc biệt là trên môi trường thương mại điện tử. Việc Chính phủ ban hành Nghị quyết 397/NQ-CP là lần đầu tiên có một kế hoạch hành động quốc gia mang tính tổng thể, dài hạn, thể hiện cam kết rất mạnh mẽ của Chính phủ trong cuộc chiến chống gian lận thương mại, hàng giả và xâm phạm sở hữu trí tuệ đến năm 2030.

Hiện nay, các cơ quan chức năng đang khẩn trương xây dựng kế hoạch hành động để sớm đưa Nghị quyết vào thực tiễn. Nhiều giải pháp được xác định là rất quyết liệt và thiết thực, như mục tiêu xóa bỏ hàng giả, hàng nhái; yêu cầu 100% các sàn thương mại điện tử phải ký cam kết phòng ngừa và chủ động, quyết liệt chống hàng giả; đồng thời tăng cường thanh tra, kiểm tra, xử lý nghiêm hành vi vi phạm.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh việc kiên quyết xử lý các trường hợp cán bộ, công chức tiếp tay, bao che cho hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, nhất là gian lận trên môi trường thương mại điện tử. Thực tế thời gian qua vẫn còn xảy ra tình trạng bảo kê, tiếp tay cho vi phạm, đây là nội dung sẽ được tập trung chấn chỉnh trong thời gian tới.

Bên cạnh đó, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục trình Chính phủ các nghị định về xử phạt vi phạm hành chính, đồng thời hoàn thiện chính sách, pháp luật để tăng tính răn đe. Trong giai đoạn cao điểm cuối năm và dịp Tết Nguyên đán sắp tới, lực lượng chức năng sẽ triển khai các kế hoạch kiểm tra, kiểm soát trọng điểm tại các tuyến biên giới, địa bàn và điểm kinh doanh có nguy cơ cao, tập trung vào nhóm hàng hóa thiết yếu phục vụ nhu cầu tiêu dùng của người dân. 

Mục tiêu của các giải pháp này là tạo ra một thị trường minh bạch, an toàn, bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng, đồng thời tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh cho doanh nghiệp và giúp các bộ, ngành, địa phương nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trong lĩnh vực thương mại.