Chống thuốc lá lậu: Bài 1 - Khi hàng lậu dùng "vành đai số" và chiêu trò "xé lẻ" để né luật

Tại cuộc tọa đàm “Phòng, chống thuốc lá lậu – Thực trạng và hành lang pháp lý trong tình hình mới” mới đây, các đại biểu và chuyên gia đầu ngành đã thẳng thắn phơi bày một thực trạng nhức nhối về hoạt động buôn bán thuốc lá điếu nhập lậu, thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng trong nội địa Việt Nam.

Dù các cơ quan chức năng đã triển khai nhiều biện pháp quyết liệt và đạt được những kết quả rất đáng ghi nhận, song thực tế cho thấy đây vẫn là một cuộc chiến dài hơi. Trận chiến này không chỉ đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ của cả hệ thống chính trị, sự hoàn thiện về mặt pháp luật mà còn cần một bước chuyển dịch lớn trong nhận thức của người dân.

Nhìn thẳng vào thực tế, phương thức và thủ đoạn hoạt động của các đối tượng buôn bán thuốc lá nhập lậu ngày càng thể hiện sự chuyên nghiệp và tính cảnh giác cực kỳ cao. Trong quá trình giao dịch, chúng thiết lập một quy trình khép kín khi thường chỉ chấp nhận buôn bán với người quen hoặc có người uy tín giới thiệu, tuyệt đối hạn chế tiếp xúc với người lạ nhằm tránh sự thâm nhập của các trinh sát.

Đáng chú ý, các giao dịch hiện nay thường được chủ động chia nhỏ với số lượng dưới 500 bao cho đến dưới 1.500 bao nhằm một mục đích duy nhất là né tránh việc bị xử lý hình sự nếu bị bắt giữ. Quy luật vận chuyển cũng không còn theo bất kỳ một lối mòn cố định nào mà các đối tượng hoán đổi liên tục nhiều phương tiện khác nhau, từ xe khách, xe tải cho đến việc kết hợp nhiều chặng trung chuyển phức tạp, khiến công tác theo dõi, phát hiện của lực lượng chức năng gặp vô vàn khó khăn.

Thủ đoạn xé lẻ hàng hóa và phân tán thành nhiều lô nhỏ này không chỉ giúp chúng giảm thiểu tối đa rủi ro thiệt hại kinh tế khi bị phát hiện mà còn trực tiếp gây khó khăn cho các lực lượng chức năng trong việc củng cố hồ sơ, thu thập chứng cứ để có thể xử lý triệt để tận gốc rễ hành vi vi phạm.

Một xu hướng đáng lo ngại khác đang nổi lên như một thách thức mang tính thời đại là việc tội phạm lợi dụng triệt để các dịch vụ vận chuyển hiện đại. Các đối tượng buôn lậu tận dụng tối đa hệ thống bưu chính, các dịch vụ chuyển phát nhanh công nghệ, và đặc biệt là hình thức giao hàng thu tiền hộ (COD) để trà trộn thuốc lá lậu vào các bưu kiện hợp pháp.

Nhờ vào chính sách bảo mật thông tin khách hàng nghiêm ngặt của các hãng vận chuyển và quy trình giao nhận diễn ra nhanh chóng, việc kiểm tra, kiểm soát của cơ quan quản lý trở nên phức tạp hơn rất nhiều. Đây rõ ràng là một kẽ hở lớn mà các đối tượng đang khai thác một cách triệt để nhằm biến các đơn vị giao hàng công nghệ thành công cụ vận chuyển thuê cho hành vi bất hợp pháp của mình.

Phân tích sâu hơn về diễn tiến lịch sử của cuộc chiến này, ông Đặng Văn Dũng, Phó Chánh văn phòng Thường trực Ban chỉ đạo quốc gia phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả cho biết, trước tình hình hoạt động buôn lậu thuốc lá diễn ra phức tạp tại một số địa bàn trọng điểm gây ảnh hưởng xấu đến sức khỏe cộng đồng, làm thất thu ngân sách và gây thiệt hại nặng nề cho ngành sản xuất nội địa, ngày 30 tháng 9 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 30/CT-TTg với nhiều giải pháp đồng bộ và quyết liệt.

Qua hơn mười năm triển khai thực hiện, tình trạng buôn lậu, vận chuyển, tàng trữ trái phép thuốc lá nhập lậu cơ bản đã được kiểm soát và giảm rõ rệt. Cụ thể, từ năm 2014 đến năm 2025, lực lượng chức năng đã phát hiện, bắt giữ và thu giữ hơn 110 triệu bao thuốc lá cùng hơn 388 tấn lá thuốc lá. Đây là một con số rất lớn, minh chứng cho sự nỗ lực không ngừng nghỉ, sự hy sinh thầm lặng của các lực lượng từ Công an, Hải quan, Quản lý thị trường cho đến Bộ đội Biên phòng nơi tuyến đầu.

Tuy nhiên, những kết quả mang tính bề nổi này mới chỉ phản ánh một phần của một thực tế ẩn sâu nhiều góc khuất, hoạt động buôn lậu thuốc lá vẫn tiềm ẩn nhiều yếu tố phức tạp với xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ sang các hình thức tinh vi hơn, khó kiểm soát hơn trên không gian mạng. Nhu cầu tiêu dùng đối với thuốc lá điếu truyền thống lẫn các loại thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, đặc biệt là trong bộ phận thanh thiếu niên đang có xu hướng tăng cao một cách đáng báo động. Mặt khác, lợi nhuận khổng lồ từ hoạt động buôn lậu, vận chuyển trái phép qua biên giới của mặt hàng này cao hơn nhiều so với các loại hàng hóa thông thường khác, khiến các đối tượng sẵn sàng bất chấp pháp luật để lao vào lao lý.

Thách thức càng trở nên hiện hữu hơn khi nhìn vào tương lai gần, theo lộ trình chính sách, bắt đầu từ ngày 1/1/2027, mức thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá sẽ tăng thêm 2.000 đồng một bao và đến năm 2031 sẽ lên tới mức 10.000 đồng một bao. Việc gia tăng nghĩa vụ thuế này là một bước đi hoàn toàn cần thiết nhằm định hướng tiêu dùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng như khẳng định của bà Lê Thị Duyên Hải, Phó Chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Tư vấn Thuế.

Tuy nhiên, điều này đồng thời cũng sẽ đẩy giá thành sản xuất thuốc lá trong nước lên rất cao, tạo ra một khoảng chênh lệch giá lớn so với thuốc lá lậu vốn không phải gánh bất kỳ một khoản thuế hay chi phí tuân thủ nào. Hệ quả tất yếu là người tiêu dùng có xu hướng tìm đến thuốc lá lậu vì yếu tố giá rẻ, từ đó tạo ra một áp lực khổng lồ lên các doanh nghiệp sản xuất chân chính trong nước và vô hình trung kích cầu hoạt động buôn lậu gia tăng mạnh mẽ qua đường biên giới, đường biển và đường hàng không.

Ông Nguyễn Chí Nhân, Tổng Thư ký Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam chia sẻ, điều đáng sợ hiện nay là sự len lỏi tinh vi của các loại thuốc lá thế hệ mới. Dù Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173 quy định cấm sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ đầu năm 2025, thế nhưng các sản phẩm này vẫn đang âm thầm tràn lan trên thị trường.

Để chặn đứng "vòi bạch tuộc" này, công tác thực thi pháp luật hiện tại lại đang vấp phải những rào cản mang tính hệ thống văn bản. Ông Lê Đại Hải, Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế thuộc Bộ Tư pháp phân tích rằng, hệ thống pháp luật hiện hành đang bộc lộ những hạn chế, vướng mắc rất lớn khi ranh giới giữa xử lý hành chính và hình sự dựa vào số lượng bao vẫn chưa thực sự rõ ràng, tạo điều kiện cho đối tượng vi phạm xoay vòng hóa đơn, chứng từ để hợp thức hóa hàng lậu.

Ông Nguyễn Đăng Sinh, Chủ tịch Hiệp hội Chống hàng giả và Bảo vệ thương hiệu Việt Nam đã chỉ ra một khoảng trống pháp lý nguy hiểm khi Nghị định số 173/2024/NĐ-CP bãi bỏ việc xếp thuốc lá điếu nhập lậu vào danh mục hàng hóa cấm kinh doanh theo pháp luật quản lý thương mại, trong khi Bộ luật Hình sự vẫn coi đây là hàng cấm. Sự thiếu đồng bộ giữa các đạo luật tạo ra một khoảng trống lớn, khiến nhiều vụ việc quy mô nhỏ không đủ yếu tố cấu thành tội phạm hình sự nhưng lại thiếu hẳn căn cứ vững chắc để xử phạt hành chính, làm suy giảm nghiêm trọng tính răn đe của pháp luật và vô tình khiến vi phạm dễ bị bỏ lọt trong thực tiễn thực thi.

Chống thuốc lá lậu: Bài 2 - Giải pháp căn cơ