Chống thuốc lá lậu: Bài 2 - Giải pháp căn cơ

Lối thoát duy nhất cho cuộc chiến trường kỳ này là một cuộc cách mạng đồng bộ về thể chế pháp lý, nâng mức phạt tiệm cận khu vực và thiết lập một hệ thống quản trị công nghệ tối tân ngay từ cửa ngõ biên thùy.

Nhìn nhận một cách sòng phẳng, phòng chống thuốc lá lậu không chỉ đơn thuần là nhiệm vụ tuần tra, bắt giữ của lực lượng chức năng trên đường thực địa, mà nó phải là hệ quả tất yếu của việc thiết kế chính sách thuế và một hệ thống chế tài xử phạt đủ mạnh.

Mang đến một góc nhìn đối sánh quốc tế đầy sức nặng, bà Phan Minh Thủy, Trưởng phòng Tư vấn chính sách và pháp luật thuộc Ban Pháp chế, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) thẳng thắn nêu rõ, mức phạt vi phạm hành chính của Việt Nam hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá lậu đang ở mức quá thấp so với các quốc gia trong khu vực và chưa hề có tính răn đe thực chất.

Mức phạt hành chính cao nhất tại Việt Nam hiện nay chỉ là 100 triệu đồng, tức là chưa tới 4.000 USD và chiếm tỷ trọng chưa đến 0,8 lần GDP đầu người. Trong khi đó, tỷ trọng hình phạt tiền này so với GDP ở Singapore là 2,47 lần, Thái Lan là 1,88 lần và đặc biệt tại Malaysia lên tới 7,45 lần. Với một mức phạt khiêm tốn như hiện tại, các đối tượng buôn lậu hoàn toàn không hề sợ hãi mà sẵn sàng coi số tiền phạt này chỉ như một khoản chi phí vận hành thông thường trong hoạt động kinh doanh bất chính để tiếp tục tái phạm.

Từ thực tế đáng quan ngại này, đại diện Ban Pháp chế VCCI và các chuyên gia chính sách công đồng loạt kiến nghị cần phải khẩn trương tiến hành một cuộc cải cách chế tài mạnh mẽ, trọng tâm là việc sửa đổi Nghị định số 98/2020/NĐ-CP theo hướng nâng mức phạt tiền lên cao hơn hẳn so với mức hiện tại. Nguyên tắc cốt lõi được đưa ra là số tiền xử phạt bắt buộc phải cao hơn hẳn nguồn lợi nhuận kỳ vọng của cả lô hàng lậu.

Đồng thời, hệ thống luật pháp cần phải bổ sung cơ chế hình phạt lũy tiến, tức là đối tượng càng tái phạm thì mức phạt càng tăng cao và xem xét cơ chế chuyển đổi thẳng từ xử lý hành chính sang xử lý hình sự ngay khi có hành vi tái phạm nghiêm trọng, bất kể số lượng tang vật bị thu giữ trong chuyến hàng đó là bao nhiêu. Việc tăng mức xử phạt kinh tế tiệm cận với khu vực không chỉ là biện pháp trừng phạt sòng phẳng mà còn là một thông điệp đanh thép của Nhà nước trong việc bảo vệ kỷ cương pháp luật.

Đồng hành với việc tháo gỡ nút thắt về chế tài, việc làm rõ ranh giới định lượng trong điều tra hình sự cũng là một yêu cầu cấp bách được đặt ra từ phía cơ quan thực thi.

Trung tá Phạm Văn Ngọc, cán bộ Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu thuộc Bộ Công An cho biết, tổng hợp kết quả 10 năm qua, lực lượng công an các địa phương đã bắt giữ trên 3.400 vụ với hơn 4.200 đối tượng, trong đó có nhiều vụ án liên quan đến tội phạm ma túy núp bóng thuốc lá điện tử. Nhằm triệt tiêu thủ đoạn xé lẻ hàng hóa của tội phạm, đại diện Bộ Công an đề xuất các cơ quan lập pháp cần xem xét sửa đổi quy định theo hướng giảm định lượng số lượng bao thuốc lá vi phạm để truy cứu trách nhiệm hình sự, hoặc kết hợp linh hoạt giữa định lượng và việc xác định tổng giá trị hàng hóa vi phạm để làm căn cứ xử lý một cách chuẩn xác, không để tội phạm lợi dụng các kẽ hở định số để né luật.

Song song với những trăn trở của lực lượng công an trong nội địa, những người lính biên phòng nơi tuyến đầu biên giới cũng đang phải đối mặt với những vướng mắc thực tế cần sớm được khơi thông.

Đại tá Nguyễn Tiến Mão, Phó Cục trưởng Cục Phòng chống ma tuý và tội phạm thuộc Bộ Tư lệnh Bộ đội Biên phòng chia sẻ rằng, theo các quy định của Bộ luật Hình sự hiện hành, Bộ đội Biên phòng không có thẩm quyền điều tra đối với các vụ án mà tang vật là thuốc lá điếu nhập lậu.

Thực tế này dẫn đến việc khi Biên phòng phát hiện và bắt giữ các vụ buôn lậu quy mô lớn ở khu vực biên giới, họ buộc phải tiến hành chuyển giao ngay hồ sơ và tang vật cho các cơ quan chuyên trách khác theo đúng quy định. Việc chuyển giao lập tức này vô hình trung khiến công tác đấu tranh khai thác sâu, thu thập phương thức thủ đoạn nhằm phục vụ cho các chiến dịch nghiệp vụ mở rộng tiếp theo gặp rất nhiều trở ngại.

Từ góc nhìn thực địa, Đại tá Nguyễn Tiến Mão kiến nghị cần phải nhanh chóng xây dựng và vận hành một quy chế phối hợp bốn trong một mang tính chuyển đổi số toàn diện giữa bốn lực lượng mũi nhọn bao gồm Công an, Biên phòng, Hải quan và Quản lý thị trường trên một nền tảng cơ sở dữ liệu số dùng chung, giúp các lực lượng dễ dàng theo dõi, phát hiện kịp thời các đối tượng có hành vi vi phạm nhiều lần trên phạm vi toàn quốc.

Khi trận địa pháp lý được củng cố, pháo đài công nghệ chính là vũ khí tối tân tiếp theo cần được kích hoạt để thiết lập một vành đai số vững chắc dọc theo các tuyến biên giới trọng điểm. Các lực lượng chức năng cần được đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất, trang bị hệ thống camera cảm biến nhiệt, máy soi chiếu di động tầm xa, flycam giám sát và hệ thống cảnh báo tự động tại các đường mòn, lối mở để phát hiện sớm mọi di biến động của hàng lậu ngay từ cửa ngõ quốc gia.

Đối với thị trường nội địa, giải pháp thay thế hoàn toàn tem giấy truyền thống bằng hệ thống tem điện tử thông minh có tích hợp mã QR sẽ là bước đi đột phá, cho phép người tiêu dùng và các cơ quan kiểm tra có thể tự quét mã xác thực hàng thật hàng giả một cách tức thì.

Đồng thời, việc siết chặt kiểm tra và áp dụng các chế tài nghiêm khắc theo Nghị định số 90/2026/NĐ-CP đối với khâu bán lẻ sẽ tạo ra một áp lực lớn khiến các đại lý, điểm bán không dám chứa chấp hay kinh doanh hàng lậu, từ đó chặn đứng hoàn toàn đầu ra tiêu thụ của nguồn hàng bất hợp pháp này.

Tuy nhiên, mọi giải pháp công nghệ hay pháp lý sẽ khó có thể đạt được hiệu quả thực chất và bền vững nếu chúng ta không thể chặt đứt chuỗi cung ứng ngay từ gốc rễ, vốn xuất phát từ nhu cầu tiêu dùng và bài toán sinh kế của người dân. Tư duy truyền thông cần phải thay đổi một cách mạnh mẽ, chuyển dịch từ việc giáo dục về tác hại sức khỏe đơn thuần sang việc cảnh báo trực diện và nghiêm khắc về các hệ quả pháp lý, nhấn mạnh vào các mức xử phạt nặng nề ngay cả đối với hành vi tàng trữ dù chỉ vài bao thuốc lá lậu.

Bên cạnh đó, việc xây dựng một cộng đồng giám sát nhân dân thông qua các ứng dụng trực tuyến, có cơ chế bảo mật tuyệt đối thông tin danh tính và khen thưởng xứng đáng cho người tố giác sẽ biến mỗi người dân thành một mắt xích an ninh tự nguyện. Quan trọng hơn cả, Chính phủ cần phối hợp chặt chẽ với các chính quyền địa phương để tập trung phát triển kinh tế xã hội vùng biên, hỗ trợ người dân tiếp cận nguồn vốn vay ưu đãi, chuyển đổi cơ cấu cây trồng, vật nuôi và đào tạo nghề bền vững. Khi cư dân biên giới có công ăn việc làm ổn định, có thu nhập vững vàng để trang trải cuộc sống, động cơ kinh tế thúc đẩy họ tiếp tay cho tội phạm buôn lậu sẽ tự khắc bị triệt tiêu.

Phòng chống thuốc lá lậu là một cuộc chiến bền bỉ, đòi hỏi sự đồng bộ tối đa giữa tư duy quản lý vĩ mô và công cụ thực thi thực tế, sự kết hợp chặt chẽ, nghiêm minh của hệ thống pháp luật mới, tư duy quản trị bằng công nghệ hiện đại cùng với những chính sách an sinh xã hội nhân văn tại vùng biên viễn chắc chắn sẽ là chìa khóa tổng lực để kiểm soát, đẩy lùi nạn buôn lậu, góp phần kiến tạo một môi trường kinh doanh lành mạnh và bảo vệ toàn diện sức khỏe cho thế hệ tương lai.

Chống thuốc lá lậu: Bài 1 - Khi hàng lậu dùng "vành đai số" và chiêu trò "xé lẻ" để né luật