Chủ động thích ứng biến đổi khí hậu, nền tảng cho sự phát triển kinh tế - xã hội

Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng có bổ sung bảo vệ môi trường, thích ứng có hiệu quả với biến đổi khí hậu, xây dựng thể chế thúc đẩy phát triển kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn gắn với phát triển kinh tế - xã hội là nhiệm vụ trọng tâm. Điều này đánh dấu nhận thức sâu sắc của Đảng về phát triển bền vững dựa trên 3 trụ cột: Kinh tế - Xã hội và Môi trường.

Điểm mới trong Dự thảo là bảo vệ môi trường cùng với phát triển kinh tế - xã hội là nhiệm vụ trung tâm. Điều này phản ánh nhận thức mới, toàn diện và sâu sắc của Đảng ta về phát triển bền vững trong thời kỳ mới.

Thực tế cho thấy, đến nay, khi quy mô nền kinh tế, trình độ xã hội và ý thức cộng đồng đã phát triển, những hệ lụy môi trường của tăng trưởng nóng ngày càng hiện rõ như: Ô nhiễm không khí, suy giảm rừng tự nhiên, xâm nhập mặn, biến đổi khí hậu… Tác động của thiên tai dị thường, cực đoan và suy thoái môi trường không chỉ làm giảm năng suất lao động, ảnh hưởng sức khỏe người dân, mà còn đe dọa trực tiếp an ninh con người, an ninh phi truyền thống và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Môi trường có vai trò nền tảng đối với sự phát triển bền vững về kinh tế - xã hội. Vì vậy, sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với bảo vệ môi trường hay bảo vệ môi trường để phát triển kinh tế bền vững là cơ sở đầu tiên để bảo đảm sự phát triển bền vững nói chung, phát triển kinh tế nói riêng. Từ quan điểm đó, Đảng ta khẳng định, bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trung tâm gắn chặt với phát triển kinh tế, xã hội.

Quan điểm, chính sách của Đảng và Nhà nước cũng như cam kết quốc tế mà Việt Nam đang thực hiện đã nêu rõ: Kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế carbon thấp là con đường để đưa đất nước phát triển bền vững. Cần khắc phục và loại bỏ ngay tư tưởng chạy theo lợi ích kinh tế trước mắt mà bỏ qua trách nhiệm bảo vệ môi trường; kiên định với quan điểm phát triển không hy sinh môi trường để đánh đổi lấy kinh tế...

Khẳng định những vấn đề nêu trên, mới đây tại buổi làm việc với Chính phủ, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, các bộ, ngành, địa phương cần chủ động nghiên cứu, kịp thời thể chế hóa quan điểm, chủ trương của Đảng về bảo vệ môi trường, ứng phó với biến đổi khí hậu trong văn kiện Đại hội XIV của Đảng, nhất là báo cáo của Ban Chấp hành Trung ương.

Đồng thời, tiếp tục tổ chức thực hiện quyết liệt các quan điểm, mục tiêu, nhiệm vụ và giải pháp đã được nêu trong Nghị quyết Trung ương 7 khóa XI về chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu, tăng cường quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trường, Kết luận số 56-KL/TW ngày 23/8/2019 và Kết luận số 81-KL/TW ngày 4/6/2024 của Bộ Chính trị về tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 7 khóa XI, thể chế hóa kịp thời các nghị quyết trụ cột trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ môi trường; tiếp tục đẩy mạnh phân quyền, phân cấp, phân định trách nhiệm cho địa phương theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Các bộ, ngành, địa phương tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường; trong đó tập trung vào việc khẩn trương nghiên cứu, rà soát việc xây dựng, ban hành tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật về môi trường, bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, có lộ trình phù hợp tương đương với các quốc gia phát triển; trong đó điều kiện tiên quyết là chú trọng nâng cao chất lượng sống và sức khỏe của người dân tiến tới ngang bằng với quốc tế; cập nhật thường xuyên tiến bộ khoa học công nghệ, ngăn chặn có hiệu quả xu hướng chuyển dịch các dòng thải từ nước ngoài vào Việt Nam.

Các cơ quan chức năng hoàn thiện các hướng dẫn kỹ thuật, định mức, đơn giá phục vụ quản lý nhà nước về bảo vệ môi trường, bảo đảm thực hiện nguyên tắc “người gây ô nhiễm phải trả tiền”, tạo nguồn lực đầu tư trở lại cho bảo vệ môi trường; ban hành các cơ chế, chính sách thúc đẩy phát triển ngành công nghiệp và dịch vụ môi trường; phát triển năng lực cung ứng dịch vụ môi trường, đặc biệt là tái chế, xử lý chất thải, xử lý ô nhiễm môi trường; khắc phục sự thiếu đồng bộ giữa quy định pháp luật về bảo vệ môi trường với điều kiện bảo đảm hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường và điều kiện phát triển cụ thể của từng khu vực dân cư.

Đề cập đến vấn đề chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu nêu trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Trung tâm nghiên cứu khí tượng - khí hậu (Viện Khoa học Khí tượng thủy văn và Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nêu rõ, hiện nay, biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp làm gia tăng tính cực đoan của các hình thái thời tiết, điển hình như như đợt mưa lũ lớn diễn ra ở khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ trong tháng 10 vừa qua, tác động lớn của bão, hoàn lưu bão số 13 trong những ngày đầu tháng 11; bão FUNG-WONG đã đi vào Biển Đông và trở thành bão số 14 trong năm 2025. Cùng với đó là tần suất bão mạnh diễn ra liên tục.... Biến đổi khí hậu đã và đang là yếu tố nền làm gia tăng tính cực đoan của bão, mưa lũ.

Do vậy, Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV có bổ sung nội dung bảo vệ môi trường, thích ứng có hiệu quả với biến đổi khí hậu. Đây là sự bổ sung quan trọng, cần thiết và sát với tình hình thực tế. Cùng với bảo vệ môi trường thì việc thích ứng có hiệu quả với biến đổi khí hậu cũng là xu thế mà Việt Nam cần chủ động thích ứng trong nhiều năm tới.

Để ứng phó hiệu quả với các hình thái thời tiết cực đoan do ảnh hưởng của biến đổi khí hậu cũng như chủ động thích ứng với biến đổi khí hậu, các đơn vụ chức năng cần nâng cấp toàn diện hệ thống dự báo – cảnh báo theo thời gian thực, tích hợp dữ liệu khí tượng, thủy văn, radar và hồ chứa; ứng dụng AI, Big Data và mô hình tổ hợp để phát hiện sớm các tổ hợp thời tiết nguy hiểm. Đồng thời, mở rộng truyền thông cảnh báo đa kênh đến từng hộ dân vùng sâu, vùng núi, vùng ven sông; tổ chức diễn tập định kỳ “bốn tại chỗ” và kích hoạt cơ chế điều hành liên vùng, đảm bảo phối hợp giữa các ngành khí tượng, thủy điện, nông nghiệp và phòng chống thiên tai.

Cùng với đó là cần chuẩn hóa và mở rộng vận hành liên hồ – liên lưu vực, tăng cường giám sát an toàn hồ đập và tính toán lại dung tích phòng lũ theo kịch bản cực đoan. Đẩy mạnh phủ xanh rừng đầu nguồn, bảo tồn rừng phòng hộ, và xây dựng bản đồ rủi ro mưa lũ – sạt lở động bằng dữ liệu vệ tinh và LiDAR (công nghệ sử dụng tia laser để đo khoảng cách, tạo bản đồ 3D của môi trường xung quanh và nhận diện vật thể). Phát triển hạ tầng xanh – đô thị thấm nước, duy trì hành lang thoát lũ tự nhiên và thiết lập cơ chế chia sẻ dữ liệu liên vùng, để quy hoạch phát triển không xung đột với an toàn lưu vực.

Các địa phương cần lồng ghép thích ứng với biến đổi khí hậu vào quy hoạch vùng, tỉnh và hạ tầng. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), IoT (Internet vạn vật) và cảm biến tự động; tiến tới thiết lập “Bản sao số (Digital Twin)” (bản sao kỹ thuật số động của một đối tượng, quy trình hoặc hệ thống vật lý, được kết nối liên tục với bản gốc bằng dữ liệu thời gian thực từ các cảm biến) cho vùng Trung Bộ phục vụ quy hoạch an toàn. Đồng thời, nâng cao năng lực quản trị rủi ro khí hậu cho chính quyền địa phương, thúc đẩy mô hình phát triển xanh – thích ứng thiên nhiên và xây dựng văn hóa chủ động ứng phó, cộng đồng an toàn trước thiên tai.

Thông tin về các giải pháp nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm, góp phần giảm thiểu rủi ro thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu, Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Mai Văn Khiêm cho biết, cần tiếp tục hiện đại hóa công nghệ quan trắc, đan dày số điểm quan trắc, tiếp tục phát triển mô hình dự báo, ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) vào nghiệp vụ, nâng cao năng lực phân tích để đưa ra bản tin sát hơn với thực tiễn, đặc biệt đối với các hiện tượng thời tiết cực đoan.

Cùng với đó, tăng cường hệ thống truyền tin đa dạng, bảo đảm các bản tin, dự báo, cảnh báo ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu đến tận người dân ở những khu vực dễ bị tổn thương. Đồng thời, cần đẩy mạnh phối hợp giữa cơ quan khí tượng thủy văn với chính quyền địa phương, các lực lượng ứng phó và truyền thông nhằm kịp thời chuyển hóa thông tin dự báo thành hành động cụ thể. Chú trọng đào tạo, nâng cao kỹ năng ứng phó cho cộng đồng và đưa kiến thức phòng, chống thiên tai vào các chương trình giáo dục. Với những giải pháp này, công tác phòng, chống thiên tai sẽ từng bước chuyên nghiệp hơn, giúp cộng đồng thích ứng an toàn và giảm nhẹ thiệt hại.

Chia sẻ quan điểm về bảo vệ môi trường cùng với phát triển kinh tế - xã hội là nhiệm vụ trung tâm được nêu trong Dự thảo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Bí thư chi bộ thôn Xuân Nộn, xã Thư Lâm, thành phố Hà Nội Lê Thị Dĩnh cho rằng, khi bảo vệ môi trường được xác định là một trụ cột trung tâm của phát triển, nó sẽ trở thành thước đo mới cho mọi chính sách kinh tế - xã hội, Tuy nhiên, để bảo vệ môi trường thực sự bền vững thì trong tư duy, hành động của mỗi con người đều phải hướng tới việc "xanh hóa' từ những việc nhỏ nhất như trồng cây xanh, trồng hoa...đến những việc cần phải làm lớn hơn như 'chuyển đổi xanh", 'kinh tế xanh".... Cùng với đó, chú trọng việc giáo dục vấn đề bảo vệ môi trường bền vững trong các cấp học, bậc học để hình thành ý thức thức sống xanh của mỗi công dân trong cộng đồng...