Chuyển đổi kép: Đòn bẩy công nghệ nâng tầm sản xuất Việt Nam

Trong lộ trình tái cấu trúc nền kinh tế giai đoạn 2026-2030, "chuyển đổi kép" – sự kết hợp đồng bộ giữa số hóa và xanh hóa – đang trở thành định hướng chiến lược trọng tâm. Đây không chỉ là giải pháp kỹ thuật nhằm tối ưu hóa vận hành, mà còn là yếu tố quyết định để doanh nghiệp Việt Nam xây dựng năng lực tự chủ, giữ vững vị thế trong chuỗi cung ứng toàn cầu.

* Khoa học cơ bản: Cơ sở hình thành công nghệ lõi

Tại buổi làm việc của Thường trực Ban Chỉ đạo về phát triển khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số về công tác nghiên cứu khoa học cơ bản diễn ra mới đây, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh, khoa học cơ bản đóng vai trò là "nền móng tri thức" của quốc gia; là cơ sở hình thành công nghệ lõi, nguồn nhân lực tinh hoa, năng lực dự báo chiến lược, năng lực hoạch định chính sách và năng lực tự chủ phát triển trong dài hạn.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, yêu cầu cấp thiết hiện nay là phải xác định rõ mục tiêu phát triển nghiên cứu khoa học cơ bản trong giai đoạn mới, bảo đảm vừa xử lý các điểm nghẽn trước mắt, vừa kiến tạo nền tảng tri thức lâu dài cho phát triển nhanh, bền vững đất nước.

Những định hướng, chỉ đạo này chính là kim chỉ nam cho tiến trình "chuyển đổi kép" đang diễn ra trong khối sản xuất. Khi coi khoa học cơ bản là cội rễ, việc doanh nghiệp ứng dụng công nghệ số và quản trị dữ liệu không còn là giải pháp tình thế hay yếu tố phụ trợ, mà thực sự trở thành nguồn lực chủ đạo. Sự cộng hưởng giữa nền tảng khoa học vững chắc và tư duy đổi mới của doanh nghiệp sẽ là bệ phóng để chuyển dịch mô hình sản xuất từ chiều rộng sang chiều sâu, tối ưu hóa năng suất, hiện thực hóa lộ trình giảm phát thải ròng và tự tin hội nhập chuỗi giá trị toàn cầu.

Thực tiễn tại nhiều quốc gia trong khu vực và trên thế giới cho thấy, các nền kinh tế lớn đã và đang đẩy mạnh tích hợp công nghệ số vào sản xuất xanh. Tại Nhật Bản và Hàn Quốc, các mô hình "nhà máy thông minh" tích hợp hệ thống quản lý năng lượng tự động đã giúp doanh nghiệp cắt giảm đáng kể chi phí vận hành, đồng thời đáp ứng nghiêm ngặt các quy định về dấu chân carbon. Tại Việt Nam, chuỗi sự kiện "Ngày Chuyển đổi xanh 2026" vừa qua cũng đã khẳng định quyết tâm của cộng đồng doanh nghiệp hướng tới mục tiêu Net Zero thông qua các giải pháp số hóa.

Nhìn nhận về xu thế này, ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đánh giá: "Chuyển đổi xanh và số hóa là hai quá trình cộng hưởng, không thể tách rời. Số hóa cung cấp công cụ để minh bạch hóa dữ liệu phát thải, từ đó giúp doanh nghiệp có cơ sở ra quyết định chính xác hơn trong việc tối ưu hóa năng lượng. Nếu không sớm nắm bắt xu hướng này, doanh nghiệp sẽ khó lòng vượt qua được các 'hàng rào kỹ thuật' ngày càng dày đặc tại các thị trường khó tính".

* Chủ động xoay trục, thay đổi định kiến ngành nghề

Nhận thức được yêu cầu khắt khe từ thị trường, nhiều doanh nghiệp trong nước đã bắt đầu hành trình chuyển đổi bài bản. Thay vì xem các tiêu chuẩn xanh là gánh nặng chi phí, cộng đồng kinh doanh coi đây là đòn bẩy để nâng cao năng suất.

Tại Công ty Cổ phần HHP GLOBAL, việc đầu tư Nhà máy HHPPaper Hải Phòng (công suất 100.000 tấn/năm, tổng vốn trên 1.200 tỷ đồng) tại Cụm công nghiệp thị trấn Tiên Lãng là một bước đi chiến lược mang tầm nhìn dài hạn. Xuất phát từ quyết tâm xóa bỏ định kiến ngành giấy gắn liền với ô nhiễm, doanh nghiệp đã tận dụng chủ trương di dời cơ sở sản xuất của thành phố để xây dựng một mô hình sản xuất xanh theo tiêu chuẩn Công trình Xanh LEED (Mỹ) và Nhà máy thông minh 3S iFACTORY.

Bà Trần Thị Thu Phương, Tổng Giám đốc HHP GLOBAL, chia sẻ từ thực tiễn vận hành: "Việc đầu tư cho hệ thống máy móc thông minh và quy trình sản xuất sạch ban đầu đòi hỏi nguồn vốn không nhỏ. Tuy nhiên, khi hệ thống đi vào vận hành, chi phí năng lượng đã giảm gần 20%, còn uy tín thương hiệu trên thị trường quốc tế tăng lên rõ rệt. Đối tác nước ngoài hiện nay quan tâm đến cách doanh nghiệp quản lý phát thải hơn là chỉ chú trọng vào giá bán sản phẩm". Theo bà Phương, việc áp dụng công nghệ thông minh không chỉ là sự chi trả đơn thuần mà là sự đầu tư chiến lược giúp kiểm soát chất lượng chặt chẽ, thể hiện cam kết mạnh mẽ về trách nhiệm môi trường và xã hội.

Đứng trước xu thế chuyển đổi của khối sản xuất, cơ quan quản lý Nhà nước đang khẩn trương hoàn thiện hành lang pháp lý. Cụ thể, Bộ Công Thương đã ban hành các kế hoạch hành động nhằm thúc đẩy tiết kiệm năng lượng, phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc trong năm 2026.

Tuy nhiên, để lộ trình này đi vào thực chất, hệ thống chính sách cần sự đồng bộ cao hơn. Ông Nguyễn Tiến Huy, Giám đốc Văn phòng Doanh nghiệp vì sự Phát triển bền vững (VBCSD), kiến nghị: "Chúng ta cần một cơ chế khuyến khích đủ mạnh, đặc biệt là các gói tín dụng xanh và chính sách hỗ trợ chuyển giao công nghệ cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Chính quyền không chỉ cần vai trò quản lý, mà cần giữ vai trò là 'người kiến tạo', giúp doanh nghiệp tiếp cận thông tin, công nghệ và thị trường một cách minh bạch, công bằng". Bên cạnh nỗ lực nội sinh, kinh nghiệm từ Thái Lan hay Malaysia cho thấy việc thiết lập các trung tâm đổi mới sáng tạo như những "vườn ươm" công nghệ – nơi có sự tham vấn của chuyên gia quốc tế – là chiến lược then chốt giúp các doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận giải pháp với chi phí hợp lý, tránh rủi ro khi số hóa hạ tầng.

Quá trình "chuyển đổi kép" không đồng nghĩa với việc thay thế toàn bộ hệ thống bằng những công nghệ đắt đỏ nhất. Đó là một hành trình "may đo", lựa chọn giải pháp phù hợp với quy mô và khả năng hấp thụ của từng đơn vị, đi từ việc chuẩn hóa dữ liệu quản trị đến các quyết định xanh hóa toàn diện. Dưới sự định hướng chiến lược vĩ mô về phát triển nền móng khoa học cơ bản, cùng với sự chủ động của doanh nghiệp và sự kiến tạo từ Nhà nước, nền kinh tế Việt Nam hoàn toàn có cơ sở để bứt phá, khẳng định năng lực cạnh tranh bền vững trên bản đồ thương mại toàn cầu.