Chuyển đổi số và công nghệ nâng tầm cảnh báo thiên tai

Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, dự báo, cảnh báo các loại hình thiên tai dựa trên dữ liệu công nghệ số theo trở thành lựa chọn tất yếu trong bối cảnh hiện tại cũng như tương lai. Điều này được ví như “chìa khóa” để nâng tầm cảnh báo thiên tai. 

*Khoa học công nghệ trong dự báo, cảnh báo sớm 

Theo Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn Quốc gia Nguyễn Xuân Hiển, để thực hiện tốt công tác dự báo, cảnh báo sớm, ngành sử dụng hệ thống CrayXC40 của Việt Nam được trang bị 56 máy chủ tính toán với trên 2.100 bộ vi xử lý, cho phép thực hiện bài toán dự báo thời tiết ở quy mô 2- 3 km cho toàn bộ lãnh thổ Việt Nam và Biển Đông; dự báo 3 ngày trong thời gian 30-40 phút. Với hệ thống siêu máy tính này, ngành đã và đang thực hiện đồng hóa số liệu, tích hợp toàn bộ các hệ thống quan trắc thời gian thực, trên cơ sở đó, đưa ra các tính toán, phân tích dự báo các hiện tượng thời tiết cực đoan trong tương lai, từ ngày, tuần đến tháng.

Hệ thống quan trắc môi trường tự động chạy bằng pin mặt trời trên cánh đồng của HTX New Green Farm. Ảnh: Thanh Liêm-TTXVN

Hệ thống hỗ trợ cảnh báo mưa lũ và dông, sét của ngành đã phát huy được hiệu quả khi hệ thống này sẽ đưa ra các thông tin về bản đồ phân tích và dự báo định lượng mưa cho 6 giờ tiếp theo. Hiện hệ thống hoạt động ổn định, thông tin dự báo chính xác, kịp thời. 

“Ngành ứng dụng công nghệ AI trong bài toán giám sát bão bằng cách triển khai các mô hình nhận dạng hiện đại trong phân tích vị trí, cường độ hoàn toàn tự động từ 10 phút trên dữ liệu vệ tinh. Nhờ ứng dụng AI, nên việc dự báo bão đã được cải thiện, đặc biệt là việc dự báo các cơn bão mạnh và rất mạnh trong thời hạn 3 ngày”, ông Nguyễn Xuân Hiển nhấn mạnh. 

Cục triển khai đồng bộ một số giải pháp khác nhau nhằm tăng cường mức độ chi tiết các bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất như: tích hợp số lượng trạm quan trắc mưa tự động; tích hợp số liệu dự báo mưa hạn cực ngắn từ 10 ra đa thời tiết với hạn dự báo đến 6h; tích hợp dữ liệu mưa từ mô hình số có độ phân giải cao từ 1-3km; tích hợp công nghệ mô phỏng. Tất cả các điểm mới nêu trên đều được tích hợp trên hệ thống công nghệ số để đảm bảo công tác giám sát, ra tin và truyền tin theo thời gian thực với mức độ chi tiết đến cấp xã, phường. 

Thực tế trên cho thấy, nhiều tiến bộ khoa học, trang thiết bị, công nghệ mới đã được triển khai ứng dụng có hiệu quả vào công tác dự báo, cảnh báo, trong đó chú trọng đến đầu tư phát triển công nghệ phục vụ dự báo điểm chi tiết cho khoảng 600 điểm trên toàn quốc. Các ứng dụng công nghệ mới trong dự báo đã góp phần nâng thời gian dự báo bão, áp thấp nhiệt đới lên 3 ngày, cảnh báo 5 ngày; dự báo, cảnh báo mưa lớn trước 2-3 ngày, cảnh báo dông sét trước từ 30 phút đến 2-3 giờ... Độ phân giải cho mô hình dự báo sóng đã được chi tiết đến 4 km và dự báo sóng với hạn dự báo đến 10 ngày. 

Tuy nhiên, việc ứng dụng khoa học công nghệ trong dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn nói chung và dự báo, cảnh báo sớm đặc biệt là đối với bão, áp thấp nhiệt đới… còn đối diện với nhiều khó khăn. Theo đó, bão, áp thấp nhiệt đới là loại hình thiên tai khó lường, có diễn biến phức tạp, thay đổi nhanh và phụ thuộc vào nhiều yếu tố, nhất là diễn biến cường độ bão, áp thấp nhiệt đới. 

Bên cạnh đó là việc hạn chế cập nhật các thông tin, dữ liệu đối với các hoạt động kinh tế - xã hội trên biển và đất liền... để có thể xác định cấp độ rủi ro thiên tai phù hợp trong các bản tin bão, áp thấp nhiệt đới. 

*Chuyển đổi số - nhiệm vụ mang tính sống còn 

Đầu tháng 1/2026, làm việc với Cục Khí tượng Thủy văn, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh: Chuyển đổi số là nhiệm vụ mang tính sống còn của ngành. Do vậy, cần được triển khai đồng bộ từ quan trắc, quản lý dữ liệu đến ứng dụng trí tuệ nhân tạo, nhằm từng bước thay thế sức người và nâng cao hiệu quả vận hành. 

Theo Cục trưởng Cục Khí tượng thủy văn Nguyễn Thượng Hiền, để thực hiện tốt, hiệu quả Nghị quyết số 57-NQ/TW và sự chỉ đạo của Bộ, ngành tiếp tục triển khai nhiều giải pháp nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm thiên tai như: Tăng cường số lượng và chất lượng các trạm quan trắc khí tượng, thủy văn, hải văn, đặc biệt ở các khu vực trọng điểm, trên biển và các khu vực có nguy cơ cao xảy ra thiên tai theo hướng hiện đại hóa, tự động hóa; tăng cường các giải pháp quan trắc hiện đại như ra đa thời tiết, ra đa biển, ứng dụng ảnh mây vệ tinh,… 

Ngành phát triển các công nghệ dự báo, cảnh báo hiện đại tiệm cận với các nước phát triển về khí tượng thủy văn như mô hình số phân giải cao dự báo bão, dự báo mưa, lũ, cảnh báo lũ quét, sạt lở đất. Tích hợp các tác động của biến đổi khí hậu đến diễn biến thiên tai vào các phương án dự báo khí tượng thủy văn, đồng thời tiếp tục nghiên cứu, ứng dụng Al trong dự báo, cảnh báo thiên tai. Bên cạnh đó, ngành đẩy mạnh hợp tác quốc tế trong trao đổi thông tin, dữ liệu, đặc biệt đối với vấn đề bão trên biển; tiếp nhận, phát triển các công nghệ, quy trình dự báo tiên tiến, hiện đại của các nước thông qua hợp tác song phương, đa phương. 

Ngành tiếp tục phối hợp với các địa phương và các đơn vị trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đẩy nhanh tiến độ triển khai, thực hiện Đề án “Cảnh báo sớm trượt, sạt lở đất đá, lũ bùn đá, lũ ống, lũ quét khu vực miền núi trung du Việt Nam” và Chương trình cập nhật phân vùng rủi ro thiên tai, lập bản đồ cảnh báo thiên tai, đặc biệt là các thiên tai liên quan đến bão, nước dâng do bão, lũ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán, xâm nhập mặn.

Về lâu dài, ngành tiếp tục triển khai hiệu quả Kế hoạch thực hiện Quy hoạch mạng lưới trạm khí tượng thủy văn Quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, trong đó tập trung nâng cấp, hiện đại hóa các trạm quan trắc khí tượng thủy văn quốc gia; Đề án “Hiện đại hóa ngành Khí tượng Thủy văn thời kỳ 2026-2030”...