Chuyển đổi số và công nghệ thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn

Sự cạn kiệt của mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống (khai thác - sản xuất - vứt bỏ) đang bộc lộ rõ những giới hạn khi chi phí nguyên vật liệu thô và áp lực môi trường liên tục gia tăng. Để duy trì đà tăng trưởng, việc chuyển chiến lược sang kinh tế tuần hoàn không còn là một lựa chọn mang tính hình thức để làm đẹp báo cáo phát triển bền vững. Định hướng của Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, là phát triển khoa học công nghệ phải gắn liền với các động lực tăng trưởng mới, mà trọng tâm là sự giao thoa khăng khít giữa chuyển đổi số và chuyển đổi xanh.

* Giải mã điểm nghẽn bằng lăng kính dữ liệu

Theo các chuyên gia, khái niệm kinh tế tuần hoàn nhiều năm qua thường bị bó hẹp trong các hoạt động phong trào như thu gom rác thải hoặc tái chế vật liệu thủ công ở giai đoạn cuối vòng đời sản phẩm. Cách tiếp cận mang tính bề nổi và cơ học này khiến các nỗ lực "xanh hóa" của khối doanh nghiệp gặp bế tắc khi muốn mở rộng quy mô thươ

ng mại hóa. Hệ quả tất yếu là tỷ lệ hao hụt tài nguyên trong quá trình sản xuất vẫn ở mức cao, trong khi các sản phẩm tái sinh lại gặp khó trong việc cạnh tranh về giá thành và chất lượng so với vật liệu nguyên sinh.

Nút thắt này chỉ thực sự được gỡ bỏ khi công nghệ điện toán can thiệp trực tiếp vào khâu thiết kế sản phẩm và tối ưu hóa vận hành. Một doanh nghiệp không thể giảm thiểu lãng phí nếu họ không biết chính xác dây chuyền của mình đang tiêu thụ bao nhiêu kilowatt giờ điện, rò rỉ bao nhiêu mét khối nước hay thất thoát bao nhiêu phần trăm phế phẩm ở từng công đoạn cắt gọt. Công nghệ số – với hệ thống thiết bị cảm biến vạn vật (IoT), trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích dự báo và phần mềm hoạch định nguồn lực doanh nghiệp (ERP) – chính là bộ công cụ duy nhất cung cấp khả năng hạch toán và bóc tách chi phí vi mô này.

Nhìn nhận về khoảng trống trong khâu xử lý và tái tạo tài nguyên hiện nay, ông Ngô Huỳnh Thiện, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Công nghệ Xử lý Môi trường ARC-V đã chỉ ra thực trạng đứt gãy của quy trình tuần hoàn ngay tại các đô thị lớn. Theo đó, khối lượng rác thải sinh hoạt và công nghiệp phát sinh mỗi ngày tại Việt Nam là một khối "tài sản" khổng lồ, nhưng tỷ lệ xử lý bằng phương pháp chôn lấp vẫn chiếm đến 60-65% do hạ tầng công nghệ phân loại chưa được tự động hóa và số hóa tương xứng.

Mặc dù, hệ thống thu gom rác tại Việt Nam hoạt động hiệu quả, nhưng khâu xử lý chưa theo kịp, khiến giá trị tài nguyên từ rác chưa được khai thác tối ưu. Theo ông Thiện, sự đứt gãy này chứng minh cho việc thiếu hụt một hạ tầng công nghệ số đủ mạnh. Nếu các bãi tập kết và nhà máy xử lý được đồng bộ hóa dữ liệu theo thời gian thực với nguồn phát thải, rác sẽ lập tức biến thành nguyên liệu đầu vào (như hạt nhựa tái sinh, phân bón hữu cơ, điện rác) cho các ngành công nghiệp chế biến khác một cách chính xác và mang lại hiệu quả kinh tế quy mô.

Bên cạnh yếu tố đo lường vi mô tại từng phân xưởng, "chuyển đổi kép" đòi hỏi một hạ tầng dùng chung và cơ chế vận hành đồng bộ ở quy mô toàn khu công nghiệp. Để các nhà máy có thể trao đổi phụ phẩm cho nhau – nơi rác thải của nhà máy này trở thành nguyên liệu của nhà máy khác theo cơ chế cộng sinh công nghiệp – nền tảng dữ liệu số phải đóng vai trò như một sàn giao dịch trung tâm. Sàn giao dịch này làm nhiệm vụ đo lường tự động thành phần hóa học của nước thải, nhiệt lượng dư thừa và khớp lệnh cung - cầu tài nguyên giữa các phân xưởng.

Sự sẵn sàng của hạ tầng đô thị và công nghiệp trong nước vẫn đang đi sau nhu cầu thực tế của các doanh nghiệp tiên phong. Đề cập đến độ vênh này, bà Nguyễn Thị Mai Thanh, Tổng giám đốc Công ty cổ phần Cơ điện lạnh REE từng bày tỏ sự trăn trở liên quan đến mức độ đáp ứng hạ tầng cơ sở cho kinh tế xanh. Bà Thanh thẳng thắn đánh giá: "TP. Hồ Chí Minh chưa theo kịp nhu cầu nền kinh tế tuần hoàn", đặc biệt trong việc thiếu hụt các quỹ đất được quy hoạch đồng bộ, hạ tầng lưới điện thông minh để lưu trữ năng lượng tái tạo và hệ thống xử lý nước thải tập trung ứng dụng công nghệ cao.

Từ góc độ của một nhà phát triển bất động sản công nghiệp quốc tế, ông Bruno Jaspaert, Tổng giám đốc Tổ hợp Khu công nghiệp DEEP C đã chỉ rõ thêm lực cản từ cơ chế hành chính. Sự thiếu vắng các quy định cụ thể, định lượng về chia sẻ tài nguyên và tái sử dụng nước thải đang làm chậm lại quá trình chuyển đổi số và xanh tại các khu sản xuất trọng điểm. "Vấn đề lớn nhất hiện nay của Việt Nam là thiếu những quy định pháp luật phù hợp với thực tiễn phát triển. Nếu không tạo ra cơ chế cộng sinh tốt thì kinh tế tuần hoàn sẽ rất khó vận hành và phát triển", ông Bruno Jaspaert nói.

*Bài toán chi phí

Bên cạnh những điểm nghẽn về hạ tầng và pháp lý, thách thức lớn nhất để hiện thực hóa cú hích "chuyển đổi kép" chính là bài toán tài chính đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME). Để thiết lập một hệ thống quản trị đủ sức đo lường mức độ phát thải carbon và mức độ tiêu hao nguyên liệu, doanh nghiệp cần một khoản đầu tư không nhỏ cho các phần mềm ERP chuyên dụng, hệ thống cảm biến công nghiệp và máy chủ lưu trữ.

Trong bối cảnh chi phí vốn đang neo cao, phần lớn các doanh nghiệp SME vẫn nhìn nhận chuyển đổi số phục vụ kinh tế tuần hoàn như một khoản "tiêu sản" đắt đỏ thay vì một khoản "đầu tư" mang tính sống còn. Sự ngần ngại này khiến dòng chảy dữ liệu bị gián đoạn, làm suy yếu chuỗi cung ứng xanh ngay từ những mắt xích gia công nhỏ nhất.

Thực tế này đòi hỏi cơ quan quản lý cần có các cơ chế tài chính linh hoạt hơn, thiết kế các gói tín dụng xanh với lãi suất ưu đãi đặc thù dành riêng cho các dự án tích hợp công nghệ số vào sản xuất tuần hoàn, qua đó giảm bớt gánh nặng chi phí ban đầu cho khối kinh tế tư nhân.

Bất chấp những rào cản nội tại, sự dịch chuyển khốc liệt của chuỗi cung ứng toàn cầu không cho phép các nhà sản xuất tại Việt Nam chậm trễ thêm. Hiện nay, các đối tác nhập khẩu lớn từ Liên minh châu Âu (EU) hay Mỹ đã chuyển từ việc khuyến khích sang bắt buộc áp dụng các tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc carbon, tiêu biểu như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay Quy định chống phá rừng (EUDR).

Để một lô hàng dệt may, linh kiện điện tử hay nông sản chế biến xuất khẩu vượt qua hàng rào kỹ thuật, doanh nghiệp bắt buộc phải đính kèm một "hộ chiếu số" minh bạch toàn bộ vòng đời sản phẩm. Phần mềm quản trị phải chứng minh được chính xác lô hàng đó tiêu tốn bao nhiêu năng lượng tái tạo, sử dụng bao nhiêu phần trăm vật liệu tái chế và tỷ lệ phát thải ròng là bao nhiêu.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không đơn thuần là việc mua sắm thiết bị máy tính hay tự động hóa sổ sách kế toán. Đó là việc thiết lập lộ trình cắt giảm lãng phí ngay từ khâu thiết kế, gắn mã định danh, lắp đặt cảm biến IoT và sử dụng nền tảng điện toán đám mây để đóng gói, bảo mật dữ liệu môi trường. Một nền kinh tế tuần hoàn thực chất chỉ được định hình khi mọi dòng vật chất lưu thông đều có thể được theo vết, kiểm đếm và định lượng một cách chính xác trên môi trường điện toán.

Định hướng phát triển khoa học công nghệ gắn với các ngành tạo động lực mới được vạch ra trong Nghị quyết 57-NQ/TW đã làm rõ lộ trình đi lên của khối kinh tế tư nhân. Đầu tư cho hạ tầng số không phải là khoản chi phí gia tăng gánh nặng, mà chính là tấm vé thông hành để doanh nghiệp nội địa kết nối sâu vào chuỗi giá trị tuần hoàn của các tập đoàn đa quốc gia. Khi dòng chảy dữ liệu được khơi thông, mục tiêu tăng trưởng kinh tế bền vững mới thực sự được hiện thực hóa, giúp các nhà sản xuất miễn nhiễm với những cú sốc đứt gãy chuỗi cung ứng và sự biến động cực đoan của giá cả nguyên liệu thô trên toàn cầu.