Cống âu Rạch Mọp - lá chắn "thép" bảo vệ nội đồng Cần Thơ

Sự ra đời và đi vào vận hành của cống âu Rạch Mọp (xã Nhơn Mỹ, thành phố Cần Thơ) từ tháng 4/2025 được ví như một "lá chắn thép", không chỉ hóa giải nỗi lo về triều cường, nước mặn cho hàng ngàn hộ dân mà còn mở ra cơ hội mới cho những vùng chuyên canh cây ăn trái đặc sản của thành phố Cần Thơ và các vùng lân cận. Công trình với tổng vốn đầu tư hơn 500 tỷ đồng này đã thay đổi hoàn toàn diện mạo sản xuất, giúp nông dân mạnh dạn chuyển đổi cơ cấu cây trồng, hướng tới nền nông nghiệp bền vững và giá trị kinh tế cao.

Nông dân vững tâm chuyển đổi cơ cấu cây trồng đặc sản

Giữa cái nắng hanh hao của vùng đất Nhơn Mỹ những ngày gần Tết Bính Ngọ 2026, vườn cây ăn trái rộng hơn gần ha của ông Nguyễn Văn Thảnh (sinh năm 1962, ngụ ấp Mỹ Huề) vẫn xanh mướt mắt với những liếp vú sữa Lò Rèn và bưởi da xanh đang kỳ cho trái. Chỉ vào hệ thống tưới tự động đang phun đều khắp mặt liếp, ông Thảnh cười rạng rỡ chia sẻ rằng từ khi có cống Rạch Mọp, ông đã "an tâm ngủ ngon".

Trước đây, mỗi khi mùa hạn mặn về, gia đình ông phải thức trắng đêm canh con nước, hễ nước ngọt là tranh thủ bơm tưới, nước mặn là phải đóng chặt bọng mương. Nỗi ám ảnh về những mùa mặn "vất vả", cây chết héo do nhiễm mặn từng khiến ông không dám đầu tư lớn vì những loại cây chủ lực như mít và vú sữa vốn cực kỳ nhạy cảm với nguồn nước.

Đặc biệt, trong khu vườn rộng lớn của mình, ông Thảnh dành sự quan tâm đặc biệt cho một cây sầu riêng khoảng 9 tháng tuổi đang phát triển xanh tốt. Đây là cây sầu riêng duy nhất hiện nay ở khu vườn gần 5 ha của gia đình ông. Sau khi cống Rạch Mọp được khánh thành và đi vào hoạt động, nhận thấy nguồn nước nội đồng luôn được giữ ngọt ổn định, ông Thảnh đã quyết định mua cây sầu riêng này về trồng thử nghiệm. Chứng kiến cây bén rễ, vươn lá xanh um dù sầu riêng vốn được coi là loại cây "nhát" nước mặn bậc nhất, ông Thảnh vô cùng vui mừng. Ông cho biết, với sự bảo vệ của cống âu Rạch Mọp, sắp tới gia đình sẽ mạnh dạn trồng thêm sầu riêng để nâng cao thu nhập, điều mà trước đây ông chưa từng dám nghĩ tới vì sợ rủi ro trắng tay do xâm nhập mặn.

Cùng chung niềm phấn khởi, ông Nguyễn Văn Dũng (sinh năm 1960), một lão nông khác tại ấp Mỹ Huề, cho biết mảnh vườn hơn 7 công của ông cũng đã thoát khỏi cảnh lo nước mặn mỗi khi triều lên. Theo ông Dũng, chỉ cần độ mặn đạt ngưỡng từ 0,5 đến 0,7 phần nghìn là các loại cây ăn trái trong vùng đã bị ảnh hưởng nặng nề. Trước đây, vùng này chủ yếu trồng nhãn vì loài cây này chịu mặn khá tốt, nhưng giá trị kinh tế không cao và cây đã già cỗi. Từ khi có "lá chắn" Rạch Mọp ngăn mặn, giữ ngọt, ông Dũng cùng bà con trong ấp đã mạnh dạn phá bỏ vườn tạp để trồng mít và sầu riêng. Vụ mít thứ hai này, vườn nhà ông thu hoạch được khoảng 5 tấn trái, với giá bán bình quân 15.000 đồng/kg, giúp gia đình có nguồn thu nhập ổn định, không còn lo cảnh thua lỗ do thiên tai mặn xâm nhập như những năm trước.

Sự thay đổi từ tâm thế của người nông dân đã minh chứng rõ nét cho hiệu quả mà công trình thủy lợi này mang lại. Đánh giá về sự tác động này, ông Nguyễn Văn Điệp, Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Nhơn Mỹ, khẳng định công trình đưa vào sử dụng từ tháng 4/2025 đã thay đổi hoàn toàn diện mạo nông nghiệp địa phương. Với khả năng bảo vệ an toàn cho trên 10.000 ha đất sản xuất, cống Rạch Mọp chính là tiền đề quan trọng để xã thực hiện quy hoạch lại vùng trồng cây ăn trái tập trung. Xã hiện có trên 700 ha cây ăn trái với các loại chủ lực là mít ruột đỏ, vú sữa, ổi và xoài. Ông Điệp cho biết định hướng tới đây của địa phương là xây dựng các mã vùng trồng phục vụ xuất khẩu và phát triển du lịch sinh thái, biến những vườn cây trái xanh tốt nhờ nguồn nước ngọt dồi dào thành thế mạnh phát triển kinh tế bền vững cho người dân.

Mắt xích quan trọng hoàn thiện hệ thống thủy lợi bờ Nam sông Hậu

Cống âu Rạch Mọp là công trình ngăn mặn, ngăn triều cường có quy mô lớn nhất trên địa bàn thành phố Cần Thơ, thuộc dự án kiểm soát nguồn nước bờ Nam sông Hậu do Bộ Nông nghiệp và Môi trường đầu tư. Công trình sở hữu 2 khoang cống với mỗi khoang rộng 35m (tổng khổ độ ngăn dòng là 70m) và một khoang âu thuyền rộng 15m phục vụ tàu thuyền lưu thông. Hệ thống cửa van bằng thép được vận hành hiện đại bằng xi lanh thủy lực, tích hợp các thiết bị quan trắc, giám sát tự động giúp việc điều tiết nguồn nước trở nên chính xác và khoa học.

Trong các đợt triều cường cao điểm tháng 9 /10 /2025, công trình cống Âu Rạch Mọp đã phát huy vai trò quan trọng trong việc điều tiết nước, ngăn xâm nhập mặn và bảo vệ sản xuất nông nghiệp cho người dân tại các khu vực trọng yếu. Rõ rệt nhất, khoảng 10.000 ha sản xuất nông nghiệp ở các xã Nhơn Mỹ, Đại Ngãi, Kế Sách, Thới An Hội, An Ninh, Thuận Hòa và Phú Tâm được bảo vệ an toàn.

Nếu như trước đây, các khu vực xã Kế Sách thường xuyên rơi vào tình trạng ngập nghiêm trọng mỗi khi triều cường, thì nay khi cống âu Rạch Mọp đi vào vận hành chính thức, ngay cả khi nước ngoài sông Hậu dâng cao, khu vực nội đồng vẫn khô ráo, ổn định.

Để đảm bảo công trình vận hành thông suốt và hiệu quả, ông Trầm Việt Quang, cán bộ vận hành cống, cho biết tổ trực luôn duy trì 3 ca làm việc 24/24 giờ với khoảng 6 người mỗi ca. Quy trình đóng mở cống được tuân thủ nghiêm ngặt dựa trên số liệu thực tế: khi mực nước tại trạm Đại Ngãi đạt dương 1,9m (báo động 2) hoặc khi độ mặn ngoài sông đạt 1,5 phần ngàn, cống sẽ được đóng hoàn toàn để ngăn triều và mặn xâm nhập. Mục tiêu cao nhất là giữ cho độ mặn bên trong nội đồng không vượt quá 0,5 phần ngàn, đảm bảo an toàn tuyệt đối cho cây trồng. Thời gian để đóng một cánh cửa cống khổng lồ từ trạng thái mở hoàn toàn mất khoảng 30 phút. Bên cạnh việc ngăn mặn, tổ vận hành còn chú trọng điều tiết giao thông thủy qua âu thuyền từ 7 giờ sáng đến 18 giờ hàng ngày, đảm bảo cứ khoảng 2 tiếng sẽ mở cửa âu một lần hoặc mở sớm hơn nếu lượng ghe tàu chờ đợi trên 15 chiếc, tránh tình trạng ùn tắc giao thương của bà con.

Ông Nguyễn Quang Vinh, Phó Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi thành phố Cần Thơ, nhận định cống Rạch Mọp là mắt xích quan trọng giúp ổn định nguồn nước ngọt, bảo vệ sản xuất và dân sinh bên trong nội đồng. Tuy nhiên, để phát huy tối đa hiệu quả, ông Vinh cho rằng cần tiếp tục đầu tư hệ thống nội đồng đồng bộ như nạo vét kênh mương và xây dựng thêm các cống nhỏ để khép kín hoàn toàn mạng lưới thủy lợi. Hiện nay, phía bờ Nam sông Hậu vẫn còn 4 cống nữa đang thi công là Mương Khai 2, Cái Chưng, Cao Trường và Trà Ếch. Khi các công trình này hoàn thành, các nhánh hở từ cửa sông vào trung tâm Cần Thơ sẽ được khép kín hoàn toàn, tạo ra một hệ thống kiểm soát nguồn nước chủ động và hiện đại.

Để ứng phó với hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô năm 2026, ông Vinh khuyến cáo bà con nông dân không nên chủ quan mà cần phối hợp chặt chẽ với cơ quan chức năng để theo dõi sát tình hình, chủ động trữ nước ngọt lúc điều kiện thuận lợi. Ngành nông nghiệp cũng khuyến khích bà con áp dụng các giải pháp tưới tiết kiệm như tưới phun, tưới nhỏ giọt để tối ưu hóa nguồn nước.

Lãnh đạo Chi cục Thủy lợi thành phố Cần Thơ cũng kiến nghị Bộ Nông nghiệp Môi trường và các cơ quan Trung ương tiếp tục ưu tiên đầu tư hoàn thiện các hệ thống cống còn lại trên tuyến bờ Nam sông Hậu. Mục tiêu chính là sớm khép kín các đoạn hở hiện nay, tạo vành đai ngăn mặn và giữ ngọt đồng bộ cho toàn vùng. Việc hoàn thành các công trình trọng điểm này không chỉ giúp kiểm soát hiệu quả nguồn nước mà còn tạo điều kiện cho bà con nông dân yên tâm đầu tư, phát triển bền vững các vùng chuyên canh cây ăn trái giá trị cao và các loại cây trồng khác, góp phần ổn định sinh kế lâu dài cho khu vực.

Với sự vận hành nhịp nhàng của các công trình thủy lợi trọng điểm như cống âu Rạch Mọp, người dân Cần Thơ nay đã có thêm điểm tựa vững chắc để thích ứng và vươn lên phát triển kinh tế trước ảnh hưởng ngày càng khó lường của biến đổi khí hậu.