Cú "chốt hạ" về chính sách khí hậu của Mỹ

Trong một động thái làm xôn xao dư luận trong nước và quốc tế, Tổng thống Donald Trump vừa chính thức tuyên bố hủy bỏ một kết luận khoa học vốn từ lâu vẫn được nước Mỹ dùng làm cơ sở khoa học và pháp lý cho các chính sách điều tiết khí thải nhà kính nói riêng và cuộc chiến chống biến đổi khí hậu nói chung.

Kết luận do Cơ quan Bảo vệ Môi trường (EPA) ban hành năm 2009 cho rằng hiện tượng nóng lên toàn cầu do các khí thải gây hiệu ứng nhà kính như carbon dioxide (CO2) và methane là thủ phạm đe dọa sức khỏe và phúc lợi của các thế hệ hiện tại và tương lai. Ngày 12/2, Tổng thống Trump đã bãi bỏ kết luận này. Về mặt pháp lý, việc thu hồi đã tước đi công cụ quan trọng nhất mà EPA đã sử dụng suốt 17 năm qua để làm cơ sở cho các quy định hạn chế ô nhiễm tại các nguồn phát thải, từ giàn khoan dầu khí, ống xả ô tô tới các nhà máy nhiệt điện.

Phát biểu tại một cuộc họp báo cùng ngày, Tổng thống Donald Trump gọi động thái này là “hành động bãi bỏ quy định lớn nhất trong lịch sử nước Mỹ”. Theo ông, kết luận này không có cơ sở thực tế và cũng không có cơ sở pháp lý. Trái lại, qua nhiều thế hệ, nhiên liệu hóa thạch đã cứu sống hàng triệu người và giúp hàng tỷ người trên khắp thế giới thoát nghèo. Ông Lee Zeldin, Giám đốc EPA, cũng bày tỏ kỳ vọng sẽ tiết kiệm cho các nhà sản xuất ô tô và doanh nghiệp Mỹ khoảng 1.000 tỷ USD.

Tuy nhiên, cái giá phải trả cho sự "tự do kinh tế" sẽ là một gánh nặng khổng lồ đối với môi trường và sức khỏe con người. Hệ quả đầu tiên và dễ thấy nhất chính là sự gia tăng đột biến của khí thải nhà kính. Theo ước tính từ Quỹ Bảo vệ Môi trường, việc bãi bỏ quy định có thể khiến lượng khí thải của Mỹ tăng thêm tới 18 tỷ tấn từ nay đến năm 2055. Con số này gấp ba lần tổng lượng khí thải mà nước Mỹ đã tạo ra trong cả năm ngoái. Khi các giới hạn bị xóa bỏ, khí thải nằm trong chiếc "lồng kính" bao quanh Trái đất sẽ ngày càng dày hơn, thu giữ nhiệt Mặt Trời và làm trầm trọng thêm các hiện tượng thời tiết cực đoan. Các nhà khoa học cảnh báo Trái đất đang trên đà nóng thêm khoảng 2,6 độ C vào cuối thế kỷ này, vượt xa mục tiêu 1,5 độ C đặt ra theo Hiệp định toàn cầu về chống biến đổi khí hậu được thông qua tại Paris, Pháp vào năm 2015 (hay còn gọi Hiệp định Paris về biến đổi khí hậu năm 2015) - mức có thể tránh được những tác động tồi tệ nhất.

Hệ lụy đáng sợ nhất của quyết định này chính là tác động đến sức khỏe và tính mạng của người dân. Các nghiên cứu khoa học từ năm 2009 đã chỉ ra rằng biến đổi khí hậu và sự nóng lên toàn cầu đang trực tiếp gây ra nhiều trường hợp tử vong. Quỹ Bảo vệ Môi trường ước tính tình trạng ô nhiễm nghiêm trọng hơn do lượng khí thải gia tăng nói trên có thể dẫn đến 58.000 ca tử vong sớm và làm tăng thêm 37 triệu cơn phát bệnh hen suyễn trong 30 năm tới.

Bên cạnh đó, nếu Trái Đất tiếp tục nóng lên với tốc độ như hiện nay, cháy rừng sẽ xảy ra thường xuyên và khốc liệt hơn. Dự báo đến năm 2050, khói từ cháy rừng có thể giết chết khoảng 70.000 người Mỹ mỗi năm. Tình trạng tử vong do nắng nóng cực đoan tại Mỹ cũng đã tăng hơn gấp đôi trong những thập kỷ gần đây. Không dừng lại ở đó, thời tiết ấm và ẩm hơn đang tạo điều kiện cho dịch bệnh lây lan, điển hình là sự gia tăng 30% số ca nhiễm sốt xuất huyết ở những người Mỹ đi nước ngoài vào năm ngoái.

Nhìn từ góc độ kinh tế, mặc dù chính quyền của Tổng thống Trump khẳng định đây là một thắng lợi, nhưng thực tế không đơn giản như vậy. Một mặt, ngành dầu khí và than đá – mà các tập đoàn đại diện đã đóng góp tới 450 triệu USD cho chiến dịch tranh cử của ông Trump – được hưởng lợi lớn do chi phí giảm bớt. Nhưng mặt khác, ngành công nghiệp xe điện và năng lượng sạch sẽ "lãnh đủ" khi các tiêu chuẩn khí thải bị xóa bỏ.

Các hiệp hội thương mại như Hiệp hội Vận tải Không phát thải (ZETA) cho rằng việc thu hồi kết luận là cú "quay xe" chí mạng nhằm vào các công ty đã đầu tư hàng tỷ USD để sản xuất xe thế hệ mới. Một số nhóm doanh nghiệp lớn cũng bày tỏ lo ngại về sự bất ổn pháp lý nếu các bang như California tự ban hành quy định riêng mình để đáp trả chính sách của liên bang, buộc doanh nghiệp phải xoay sở trong một mớ hỗn độn những quy định khác nhau tùy theo khu vực.

Quyết định của Tổng thống Trump không được chấp nhận một cách dễ dàng. Thống đốc bang California, ông Gavin Newsom, khẳng định sẽ kiện ra tòa hành động "phi pháp" và "liều lĩnh" này. Các tổ chức môi trường như Hội đồng Bảo vệ Tài nguyên Thiên nhiên (NRDC) cũng tuyên bố sẽ khởi kiện chính quyền, tin tưởng rằng khoa học và luật pháp sẽ giành chiến thắng trước một quyết định "vội vàng, cẩu thả và phi khoa học".

Tuy nhiên, mối lo ngại lớn nhất là nếu việc bãi bỏ này được tòa án giữ nguyên, nó sẽ tạo ra một tiền lệ pháp lý khó phá vỡ. Những người phủ nhận biến đổi khí hậu sẽ dựa vào đó để ngăn cản các chính quyền tương lai tái thiết lập các quy định nhằm hạn chế khí thải nhà kính.

Có thể nói việc xóa bỏ kết luận nói trên là cú "chốt hạ" khẳng định chính sách đảo ngược của nước Mỹ về biến đổi khí hậu. Từ khi Tổng thống Trump trở lại Nhà Trắng, Mỹ đã chính thức rút khỏi Hiệp định Paris và cũng đang tìm cách rút khỏi một hiệp ước khí hậu toàn cầu khác mang tên Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC). Và với động thái mới nhất của quốc gia gây ô nhiễm thứ hai thế giới (sau Trung Quốc), nỗ lực toàn cầu trong việc chống biến đổi khí hậu đang bị đặt trước một thử thách chưa từng có.

Khi nước Mỹ từ bỏ trách nhiệm bảo vệ khí hậu, thế giới không chỉ mất đi một đối tác quan trọng, mà rất có thể sẽ còn phải đối mặt với một tương lai bất định, nơi thiên tai và bệnh tật có thể trở thành trạng thái "bình thường mới". Cuộc chiến tại tòa án trong thời gian tới sẽ quyết định liệu quyết định này có trở thành một di sản vĩnh viễn, hay chỉ là một chương tạm thời trong lịch sử chính sách môi trường của Mỹ.