Cú hích “xanh hóa” sản xuất vật liệu xây dựng

Từ ngày 1/1/2026, Việt Nam chính thức áp dụng quy định bắt buộc dán nhãn năng lượng đối với một số nhóm vật liệu xây dựng theo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả.

Không chỉ là yêu cầu pháp lý mới, chính sách này đang trở thành “cú hích” thúc đẩy doanh nghiệp vật liệu xây dựng tái cấu trúc sản xuất, chuyển dịch sang mô hình xanh, phát thải thấp và bền vững hơn. Xu hướng chuyển đổi xanh cũng là nội dung được nêu ra tại Dự thảo báo cáo chính trị của Ban chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII tại Đại hội XIV của Đảng.

* Định hình thị trường vật liệu xanh

Theo các chuyên gia, việc dán nhãn năng lượng sẽ tập trung vào những vật liệu có tác động trực tiếp đến mức tiêu thụ năng lượng của công trình, bao gồm nhóm vật liệu bao che như kính xây dựng, vật liệu cách nhiệt, cách âm; cùng các sản phẩm tiêu tốn nhiều năng lượng trong quá trình sản xuất như xi măng, gạch và vật liệu hoàn thiện.

Nhãn năng lượng phản ánh trực quan mức độ hiệu quả sử dụng năng lượng của từng loại vật liệu, giúp chủ đầu tư, đơn vị tư vấn – thiết kế và người tiêu dùng dễ dàng so sánh, lựa chọn ngay từ giai đoạn thiết kế ban đầu. Thay vì chỉ dựa vào giá thành, các yếu tố về hiệu quả năng lượng, phát thải CO₂ và chi phí vận hành dài hạn sẽ dần trở thành tiêu chí quan trọng.

Ở góc độ vĩ mô, đây được xem là bước đi then chốt trong lộ trình chuyển đổi xanh của ngành xây dựng, lĩnh vực hiện chiếm tỷ trọng lớn trong tổng phát thải quốc gia. Chính sách nhãn năng lượng được kỳ vọng sẽ tạo áp lực tích cực, buộc doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tối ưu quy trình sản xuất và giảm tiêu hao nhiên liệu.

Bà Nguyễn Thị Tâm - Giám đốc Trung tâm Thiết bị, Môi trường và An toàn lao động (Viện Vật liệu xây dựng, Bộ Xây dựng) cho rằng, dán nhãn năng lượng không chỉ cung cấp thông tin minh bạch cho thị trường mà còn góp phần thực hiện mục tiêu tiết kiệm năng lượng quốc gia, cải thiện tiện nghi sống trong nhà ở và công trình.

“Thông tin về tính năng nhiệt của vật liệu được chuẩn hóa sẽ cho phép nhà thiết kế và người sử dụng lựa chọn sản phẩm phù hợp với mục đích sử dụng, từ đó giảm nhu cầu sử dụng điện cho quạt và điều hòa”, bà Tâm phân tích.

* Chủ động “đón sóng” chuyển đổi xanh

Trước khi quy định này có hiệu lực, một số doanh nghiệp lớn trong ngành đã chủ động dịch chuyển chiến lược, đầu tư mạnh vào vật liệu xây dựng xanh và phát thải thấp.

Ông Nguyễn Trường Hải - Tổng giám đốc Saint-Gobain Việt Nam cho biết, Saint-Gobain Việt Nam đặt mục tiêu phát triển nhà máy trung hòa carbon đầu tiên trong ngành vật liệu xây dựng tại Việt Nam và Đông Nam Á. Doanh nghiệp cam kết giảm 33% phát thải CO2 vào năm 2030 và tiến tới trung hòa carbon toàn bộ chuỗi vận hành vào năm 2050.

Nhiều sản phẩm của Saint-Gobain như tấm xi măng xanh DURAflex, tấm thạch cao Vĩnh Tường – Gyproc hay bông khoáng đá Isover đã được phát triển theo tiêu chí giảm phát thải. Đầu năm 2025, DURAflex đạt nhãn Low Carbon, yêu cầu giảm ít nhất 20% dấu chân carbon so với sản phẩm thông thường.

Tương tự, INSEE Việt Nam tiên phong trong danh mục xi măng xanh với các sản phẩm đạt chứng nhận Green Label của Hội đồng Công trình xanh Singapore và chứng nhận EPD quốc tế. Theo ông Nguyễn Thanh Dũng - Trưởng phòng Xây dựng bền vững INSEE Việt Nam, mức phát thải CO2 của các sản phẩm này thấp hơn 17–51% so với xi măng truyền thống. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay của doanh nghiệp là yếu tố chi phí, tiêu chuẩn và nhận thức thị trường.

Ở nhóm vật liệu hoàn thiện, ông Lê Văn Phương - Tổng giám đốc Công ty cổ phần Thắng Cường cho biết, doanh nghiệp đã đầu tư dây chuyền công nghệ Sacmi (Italy) tích hợp lò nung tiết kiệm năng lượng, hệ thống thu hồi nhiệt và điều khiển tự động, giúp giảm 15–20% lượng phát thải CO2. Doanh nghiệp không xem tiêu chuẩn xanh là nghĩa vụ mà là lợi thế cạnh tranh bền vững và đặt mục tiêu đạt net zero nội bộ vào năm 2035.

* Cơ hội lớn nhưng rào cản không nhỏ

Dù xu hướng đã rõ ràng, con đường chuyển đổi xanh của ngành vật liệu xây dựng vẫn đối mặt nhiều thách thức. Theo ông Nguyễn Thanh Dũng, Trưởng phòng Xây dựng bền vững INSEE Việt Nam, rào cản lớn nhất nằm ở chi phí đầu tư công nghệ, nghiên cứu và chứng nhận quốc tế.

Trong khi đó, hệ thống tiêu chuẩn trong nước chưa thống nhất, khiến việc đánh giá và định giá giá trị môi trường của sản phẩm gặp khó khăn. Bởi không ít chủ đầu tư vẫn ưu tiên giá thành ngắn hạn thay vì hiệu quả bền vững dài hạn.

TS. Thái Duy Sâm, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hội Vật liệu xây dựng Việt Nam cho rằng, thị trường tiêu thụ nội địa là “nút thắt” lớn nhất. Giá thành cao và nhận thức người tiêu dùng còn hạn chế khiến vật liệu xanh chủ yếu được sử dụng trong các dự án lớn, chưa lan tỏa mạnh ra thị trường phổ thông.

Thực tế, dù Chính phủ đã ban hành nhiều chính sách thúc đẩy phát triển vật liệu xanh, Việt Nam vẫn thiếu bộ tiêu chí sản phẩm và công trình xanh mang tính bắt buộc. Do đó, nhiều doanh nghiệp buộc phải áp dụng các bộ tiêu chuẩn nước ngoài, kéo theo chi phí cao – ông Sâm phân tích.

Theo các chuyên gia, để đạt mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, vai trò dẫn dắt của Nhà nước là yếu tố then chốt. Ông Nguyễn Trường Hải, Tổng giám đốc Saint-Gobain Việt Nam, đề xuất cần sớm chuyển từ cơ chế “tự nguyện” sang “quy định” đối với minh bạch dữ liệu carbon của vật liệu xây dựng, đặc biệt với các công trình cao tầng và công trình sử dụng vốn công.

Bên cạnh nhãn năng lượng, nhiều ý kiến cho rằng Việt Nam cần xem xét áp dụng nhãn carbon bắt buộc, đồng thời ban hành chính sách tài chính xanh, ưu đãi thuế và tín dụng cho doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ giảm phát thải trực tiếp và gián tiếp.

Đồng quan điểm, ông Nguyễn Thanh Dũng nhấn mạnh sự đồng hành giữa Nhà nước – doanh nghiệp – thị trường là điều kiện tiên quyết. Việc xây dựng bộ tiêu chí quốc gia cho vật liệu phát thải thấp sẽ tạo nền tảng cho đánh giá, chứng nhận và định hướng đầu tư.

Ở góc độ quản lý, Bộ Xây dựng đang nghiên cứu các văn bản dưới luật nhằm triển khai dán nhãn năng lượng cho vật liệu xây dựng, đồng thời tích hợp yêu cầu phát triển vật liệu xanh vào các tiêu chuẩn và chương trình phát triển ngành./.