Đặc khu Kinh tế Coega: Bài học tham chiếu cho mô hình kinh tế ven biển tại Việt Nam

Trong chiến lược thu hút FDI thế hệ mới, Việt Nam đang tích cực chuyển dịch từ các khu công nghiệp truyền thống sang mô hình khu kinh tế ven biển và khu công nghiệp sinh thái, gắn kết chặt chẽ với hệ thống cảng biển nước sâu nhằm tối ưu hóa chi phí kho vận (logistics), đáp ứng tiêu chuẩn phát triển bền vững và tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Đặc khu kinh tế Coega (Coega SEZ) tại Nam Phi – một trong những siêu dự án công nghiệp lớn nhất châu Phi – mang đến một mô hình tham chiếu toàn diện và sâu sắc.

Theo phóng viên TTXVN tại Nam Phi, nằm ven bờ biển vươn ra Ấn Độ Dương thuộc tỉnh Eastern Cape, Coega SEZ là biểu tượng cho sức mạnh công nghiệp hóa và bứt phá hội nhập toàn cầu của Nam Phi. Đi vào hoạt động từ năm 1999 với diện tích khổng lồ lên tới hơn 9.000 ha, đây không chỉ là đặc khu kinh tế lớn nhất quốc gia mà còn là một hình mẫu phát triển kết hợp hài hòa giữa hạ tầng logistics hiện đại, sản xuất đa ngành và trách nhiệm xã hội.

* Mô hình cộng sinh giữa Cảng nước sâu và Đặc khu kinh tế

Nút thắt kho vận (logistics) luôn là bài toán sinh tử đối với các khu kinh tế. Tại Coega, bài toán này được giải quyết bằng sự kết nối hữu cơ với Cảng nước sâu Ngqura – cảng container sâu nhất Nam Phi với độ sâu trước bến đạt 16 m, tạo nên lợi thế cạnh tranh tuyệt đối cho Coega SEZ. Cảng được vận hành liên tục 24/7, giúp các nhà đầu tư hoàn toàn yên tâm trước thực trạng ùn ứ hàng hóa.

Cơ cấu hàng hóa tại cảng phản ánh chính xác bức tranh công nghiệp sôi động của Coega. Khu vực bến cảng container tại đây có công suất thiết kế lên tới 2 triệu TEU, hiện đang xử lý đều đặn 700.000 - 800.000 TEU mỗi năm. Ngqura vươn "vòi bạch tuộc" kết nối Nam Phi với thế giới thông qua việc nhập khẩu linh kiện cho các hãng xe hơi lớn như Mercedes-Benz, Volkswagen và xuất khẩu sản lượng lớn trái cây có múi sang thị trường châu Âu. Bên cạnh đó, bến hàng rời của cảng cũng thể hiện năng lực vượt trội khi xử lý tới 7 triệu tấn quặng mangan mỗi năm, cùng hệ thống bồn chứa chuyên dụng phục vụ nguyên liệu sản xuất lốp xe.

Quá trình vận hành trơn tru này là kết quả từ tầm nhìn quy hoạch vĩ mô của Chính phủ, cùng sự phối hợp nhịp nhàng của hệ sinh thái Transnet – tập đoàn vận tải thuộc sở hữu nhà nước Nam Phi. Tại đây, trách nhiệm được phân định rất rõ ràng: Cơ quan Quản lý Cảng Quốc gia (TNPA) đóng vai trò "chủ nhà" đầu tư hạ tầng, trong khi Transnet Port Terminals (TPT) trực tiếp điều hành khai thác các bến cảng, tạo thành một mạng lưới logistics khép kín và đạt hiệu suất cao. Dù thuộc quản lý nhà nước, hệ thống này luôn cởi mở thu hút sự tham gia của khu vực tư nhân (PSP), không ngừng củng cố vị thế cửa ngõ hàng hải chiến lược của toàn lục địa.

* Hệ sinh thái đa ngành và tiên phong "chuyển dịch xanh"

Không đơn thuần là một trạm trung chuyển, Coega được quy hoạch bài bản thành 14 phân khu chức năng chuyên biệt. Nơi đây là "thủ phủ" sản xuất của các tập đoàn ô tô đình đám như BAIC, FAW, Isuzu, đồng thời quy tụ các ngành luyện kim, hóa chất và chế biến nông sản với các nhà máy quy mô lớn như DC Foods.

Tuy nhiên, sức hút chiến lược của Coega trong những năm gần đây lại đến từ tham vọng chuyển dịch xanh. Trong bối cảnh các nhà đầu tư quốc tế (đặc biệt từ châu Âu và Mỹ) luôn đặt tiêu chuẩn môi trường, xã hội và quản trị (ESG) lên hàng đầu, Coega đã định vị mình là một "động lực xanh" thay vì chỉ phân lô bán nền công nghiệp.

Đặc khu đang ráo riết triển khai hàng loạt dự án năng lượng bền vững: từ việc phủ điện mặt trời trên mái các nhà xưởng, phát triển dự án điện mặt trời quy mô 100MW (dự kiến vận hành từ năm 2028), cho đến việc hỗ trợ siêu dự án sản xuất hydro xanh thương mại (Hive Hydrogen) phục vụ xuất khẩu. Hướng đi đúng đắn này đã giúp Coega thu hút hàng tỷ USD vốn đầu tư trong thập kỷ qua, trở thành thỏi nam châm hút vốn từ khối Nam Toàn cầu), nổi bật là các quốc gia như Trung Quốc và Ấn Độ. Đối với các khu kinh tế ven biển của Việt Nam đang hướng tới mục tiêu Net Zero, chiến lược dùng "năng lượng xanh" làm lợi thế thu hút FDI công nghệ cao của Coega là một hướng đi mang tính thời đại.

* Quản trị chuẩn quốc tế và triết lý "không bỏ ai lại phía sau"

Một điểm sáng hiếm có của Coega là năng lực quản trị của Tập đoàn Phát triển Coega (CDC) – doanh nghiệp nhà nước quản lý đặc khu. Với đội ngũ 465 nhân sự nòng cốt (trong đó có tới 73% là chuyên gia trí thức trình độ cao, 55% là nữ giới), CDC đã thiết lập một chuẩn mực quản trị đáng nể với kỷ lục 7 năm liên tiếp đạt báo cáo kiểm toán sạch.

Khác với tư duy phụ thuộc vào "bầu sữa" ngân sách, CDC hiện đã tự chủ hơn 90% chi phí hoạt động và hướng tới mục tiêu đạt doanh thu 1 tỷ Rand vào năm 2030 để hoàn toàn độc lập tài chính. Đối với một thực thể nhà nước quản lý hàng loạt siêu dự án hạ tầng phức tạp, sự minh bạch tuyệt đối này chính là bảo chứng đắt giá nhất để tạo niềm tin cho các tập đoàn toàn cầu – một kinh nghiệm quản lý rất đáng học hỏi cho các Ban quản lý khu kinh tế.

Thế nhưng, trả lời phóng viên TTXVN, đại diện của Coega cho biết giá trị cốt lõi khiến Coega thực sự khác biệt chính là những nỗ lực cống hiến cho cộng đồng. Tiêu biểu phải kể đến chương trình Trách nhiệm Xã hội Doanh nghiệp tại khu Giải pháp Nguồn nhân lực. Tại cơ sở được Bộ Giáo dục kiểm định này, các em học sinh vừa hoàn thành lớp 12 được tham gia hoàn toàn miễn phí các lớp bồi dưỡng khối ngành STEM từ 8 giờ sáng đến 1 giờ chiều hàng ngày. Trong bối cảnh cuộc cạnh tranh bước vào giảng đường đại học tại Nam Phi vô cùng khốc liệt, chương trình này chính là bệ phóng hoàn hảo, trang bị nền tảng tri thức vững chắc để những học sinh yếu thế có thể tự tin bước vào giảng đường và nắm bắt cơ hội việc làm chất lượng cao.

Coega SEZ đã chứng minh một chân lý phát triển bền vững: Một đặc khu kinh tế vươn tầm quốc tế không chỉ cần thu hút dòng vốn hay tạo ra lợi nhuận thương mại, mà còn phải biết kiến tạo năng lượng xanh, tiên phong trong quản trị minh bạch và tận tâm ươm mầm tri thức cho thế hệ tương lai.