Đầu tư cho nhân tài khoa học để tạo đột phá phát triển

Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đặt ra nhiệm vụ rất rõ ràng: Muốn vượt qua bẫy thu nhập trung bình để trở thành nước phát triển, muốn xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và hội nhập hiệu quả, không có con đường nào khác ngoài đột phá phát triển mạnh mẽ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. 

Tuy nhiên để khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực phát triển cần khơi thông các nguồn lực trong toàn bộ hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia; trong đó có nguồn lực trí tuệ của đội ngũ nhà khoa học và chuyên gia, sức sáng tạo, tinh thần dấn thân của thế hệ trẻ. 

* Hình thành đội ngũ nhà khoa học trẻ có năng lực nghiên cứu độc lập 

Thực tiễn cho thấy, quy mô đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam thời gian qua có xu hướng gia tăng, song điều kiện bảo đảm cho hoạt động nghiên cứu vẫn còn nhiều hạn chế. Không ít nghiên cứu sinh thiếu nguồn lực để triển khai các nghiên cứu chất lượng cao, cơ hội tham gia hoạt động học thuật quốc tế còn hạn chế, số lượng công bố quốc tế và sản phẩm khoa học, công nghệ có giá trị chưa tương xứng với tiềm năng.

Quy mô đào tạo tiến sĩ tại Việt Nam thời gian qua có xu hướng gia tăng, song điều kiện bảo đảm cho hoạt động nghiên cứu vẫn còn nhiều hạn chế. Ảnh minh họa Ai: Phú Vinh/BNEWS/TTXVN

Mối liên kết giữa nghiên cứu của nghiên cứu sinh với các nhiệm vụ khoa học và công nghệ, nhất là trong lĩnh vực công nghệ lõi và sản phẩm chiến lược, còn chưa chặt chẽ; việc huy động nguồn lực từ doanh nghiệp và hợp tác quốc tế chưa hiệu quả. 

Từ yêu cầu phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ chất lượng cao – một trong những nhiệm vụ trọng tâm được xác định trong các chủ trương lớn của Đảng, đặc biệt là tại Nghị quyết số 57-NQ/TW và Nghị quyết số 71-NQ/TW, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 2103/QĐ-BKHCN phê duyệt "Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030" (Vietnam Research Excellence Fellowship – VREF). Chương trình VREF được kỳ vọng tạo bước chuyển mạnh mẽ thông qua cách tiếp cận mới: Đầu tư có trọng điểm, gắn với kết quả đầu ra và sản phẩm cụ thể. 

Một trong những điểm nhấn quan trọng của Chương trình VREF là quan điểm triển khai: Xác định nghiên cứu sinh là lực lượng nghiên cứu nòng cốt, trực tiếp thực hiện và tạo ra các kết quả khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; việc hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc là đầu tư chiến lược nhằm phát triển đội ngũ nhà khoa học và chuyên gia công nghệ có năng lực dẫn dắt sự phát triển của quốc gia. 

Chương trình VREF dự kiến hằng năm tuyển chọn, hỗ trợ kinh phí nghiên cứu cho khoảng 100 nghiên cứu sinh xuất sắc, trong đó ưu tiên phân bổ nguồn lực cho nhóm trực tiếp tham gia các nhiệm vụ nghiên cứu làm chủ, tạo ra công nghệ lõi, phát triển các sản phẩm công nghệ chiến lược; phần còn lại dành cho nhóm thực hiện các nhiệm vụ nghiên cứu đột phá thuộc những lĩnh vực khoa học khác. 

Bên cạnh đó, nhằm hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh mang tầm quốc tế và kiến tạo môi trường nghiên cứu tiên tiến, ngày 25/5, Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân đã ký Quyết định số 2555/QĐ-BKHCN phê duyệt Chương trình nghiên cứu cơ bản xuất sắc trong lĩnh vực khoa học tự nhiên giai đoạn 2026-2035 (PEBR). 

Chương trình đề cập đến việc hình thành các nhóm nghiên cứu mạnh trong lĩnh vực khoa học tự nhiên có năng lực dẫn dắt các hướng nghiên cứu tiên tiến và tạo ra các kết quả khoa học có ảnh hưởng quốc tế; nâng cao chất lượng và mức độ ảnh hưởng khoa học của nghiên cứu cơ bản Việt Nam; từng bước nâng cao vị thế khoa học của Việt Nam trong một số lĩnh vực trọng điểm. Cùng với đó, Chương trình hướng tới phát triển đội ngũ nhà khoa học trình độ cao, đặc biệt là lực lượng nhà khoa học trẻ có tiềm năng dẫn dắt; tăng cường thu hút chuyên gia quốc tế và chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài tham gia triển khai Chương trình PEBR.

Về phát triển nhân lực khoa học, đến năm 2030 Chương trình dự kiến hỗ trợ, bồi dưỡng, kết nối trong hệ sinh sinh thái nghiên cứu của PEBR ít nhất 500 tiến sĩ, nghiên cứu sinh, sau tiến sĩ và nhà khoa học trẻ; trong đó có ít nhất 100 nhà khoa học trẻ có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập mang tầm quốc tế. Đến năm 2035, Chương trình hỗ trợ ít nhất 1.000 nhà khoa học, trong đó có ít nhất 200 người có khả năng dẫn dắt nhóm nghiên cứu độc lập. 

Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED) được giao nhiệm vụ chủ trì tổ chức triển khai các chương trình trên. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đào Ngọc Chiến, Giám đốc Quỹ cho biết các nhà khoa học trẻ, những người có tiềm năng, trình độ cao sẽ được hưởng nhiều hình thức hỗ trợ thiết thực như: Kinh phí tham gia thực tập, nghiên cứu ngắn hạn ở nước ngoài; hoạt động nghiên cứu của nghiên cứu viên sau tiến sĩ; hoạt động nghiên cứu của nghiên cứu sinh chương trình đào tạo tiến sĩ và học viên của chương trình đào tạo thạc sĩ; mời nhà khoa học xuất sắc nước ngoài đến Việt Nam trao đổi học thuật ngắn hạn; hỗ trợ nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng… 

* Hợp tác phát triển nguồn nhân lực khoa học, công nghệ 

Hướng tới mục tiêu xây dựng mạng lưới đào tạo và nghiên cứu công nghệ tiên tiến, kết nối các cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp để phát triển nguồn nhân lực công nghệ chiến lược cho đất nước, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông – PTIT chủ trì ra mắt Ban điều phối hệ thống trung tâm đào tạo xuất sắc và tài năng về công nghệ 4.0 các lĩnh vực công nghệ mạng thế hệ sau, công nghệ an ninh mạng thông minh, truyền thông đa phương tiện (gọi tắt là Ban điều phối). 

Ban điều phối được thành lập với sự tham gia của 20 cơ sở đào tạo đại học và 8 doanh nghiệp, có nhiệm vụ thúc đẩy hợp tác toàn hệ thống, phát triển chương trình đào tạo xuất sắc, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và tăng cường hợp tác quốc tế. 

Với thế mạnh về đào tạo, nghiên cứu và hợp tác quốc tế trong các lĩnh vực công nghệ số, Học viện Công nghệ Bưu chính Viễn thông sẽ đảm nhiệm vai trò hạt nhân trong việc định hướng phát triển chương trình đào tạo, thúc đẩy các hoạt động nghiên cứu khoa học, xây dựng nền tảng học liệu và hạ tầng dùng chung; đồng thời kết nối các trường đại học với doanh nghiệp và các tổ chức khoa học - công nghệ trong và ngoài nước.

Phó Cục trưởng Cục Khoa học, Công nghệ và Thông tin (Bộ Giáo dục và Đào tạo) Trần Nam Tú nhấn mạnh, cùng với công tác nghiên cứu và phát triển các công nghệ chiến lược, một nhiệm vụ trọng tâm của Ban điều phối là tập trung đào tạo nguồn nhân lực mang hàm ý xuất sắc và tài năng, không phải là đào tạo đại trà. 

Tăng cường phối hợp nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực trẻ chất lượng cao và tổ chức các diễn đàn học thuật, Đoàn Thanh niên khối 4V1M (Bộ Khoa học và Công nghệ, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh) đã ký kết Biên bản ghi nhớ hợp tác.

Đây không chỉ là dấu mốc thể hiện tinh thần đoàn kết, đồng hành của tuổi trẻ các đơn vị mà còn khẳng định quyết tâm chung tay xây dựng hệ sinh thái tri thức, đổi mới sáng tạo và kết nối nguồn lực thanh niên khoa học công nghệ trên phạm vi cả nước. 

Ủy viên Trung ương Đoàn, Bí thư Đoàn Thanh niên Bộ Khoa học và Công nghệ Trần Xuân Bách khẳng định, sự phối hợp giữa các đơn vị khối 4V1M không chỉ là sự liên kết giữa các cơ quan, đơn vị đầu ngành về khoa học công nghệ của đất nước, mà sâu xa hơn là sự kết nối giữa các cấu phần quan trọng nhất của hệ sinh thái tri thức quốc gia: quản lý nhà nước; nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ và đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đoàn viên thanh niên khối 4V1M có nhiều lợi thế đặc biệt: Được học tập, nghiên cứu trong các cơ sở đào tạo và nghiên cứu hàng đầu cả nước; có điều kiện tiếp cận và tham gia những nhiệm vụ khoa học công nghệ quan trọng; có cơ hội tham gia hoạch định và thực thi chính sách…Tuổi trẻ khối 4V1M tiếp tục phát huy vai trò xung kích, tiên phong, đóng góp ngày càng thiết thực và hiệu quả vào sự nghiệp phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. 

Các chính sách và chương trình trên đang từng bước góp phần tái cấu trúc hệ thống khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo của Việt Nam theo hướng tinh gọn, hiệu quả, đồng thời tập trung nguồn lực cho các công nghệ chiến lược. Chuẩn bị tốt cho đội ngũ nhân lực khoa học, công nghệ sẽ thúc đẩy phát triển bền vững và góp phần quan trọng nâng cao vị thế của Việt Nam trên bản đồ khoa học công nghệ thế giới.