Đề xuất đổi mới quản lý kinh doanh xăng dầu

Sáng 30/9, tại Hà Nội, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) tổ chức Hội nghị lấy ý kiến rộng rãi Dự thảo Nghị định thay thế các Nghị định của Chính phủ về kinh doanh xăng dầu. 

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn cho biết: Đây là nghị định có phạm vi điều chỉnh rộng, nội dung phức tạp, tác động trực tiếp đến hoạt động của hàng nghìn doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu, hệ thống cửa hàng bán lẻ và người tiêu dùng, đồng thời liên quan chặt chẽ đến bảo đảm an ninh năng lượng, cung ứng xăng dầu và ổn định kinh tế vĩ mô.

Trong quá trình xây dựng, Bộ Công Thương đã tổ chức lấy ý kiến, tiếp thu ý kiến của các bộ, ngành và các đối tượng có liên quan. Dự thảo đã 4 lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ. Thực hiện chỉ đạo gần nhất của Thủ tướng Chính phủ tại Thông báo số 488 của Văn phòng Chính phủ, Bộ Công Thương đã hoàn thiện Dự thảo và tiếp tục lấy ý kiến rộng rãi các đối tượng chịu tác động.

“Đây là dịp để Bộ Công Thương tiếp tục lắng nghe đầy đủ hơn ý kiến từ các cơ quan quản lý nhà nước, cộng đồng doanh nghiệp, các hiệp hội và VCCI trước khi hoàn thiện hồ sơ trình Chính phủ”, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh.

Cùng đó, quan điểm xuyên suốt trong xây dựng Nghị định mới là hoàn thiện thể chế quản lý nhà nước đối với hoạt động kinh doanh xăng dầu theo hướng minh bạch, ổn định, phù hợp với cơ chế thị trường; giảm khâu trung gian không cần thiết, cắt giảm thủ tục hành chính, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng và nâng cao tính chủ động của doanh nghiệp.

Tuy nhiên, xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, có ảnh hưởng lớn đến sản xuất, kinh doanh và đời sống nhân dân, đến an ninh năng lượng quốc gia. Vì vậy, đổi mới cơ chế quản lý phải luôn đi cùng với yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối và khả năng ứng phó trong các tình huống bất thường.

Đối với mô hình và hệ thống phân phối xăng dầu, Dự thảo được xây dựng theo hướng rà soát, tái cấu trúc hệ thống phân phối, giảm các khâu trung gian, đồng thời xác định rõ vai trò, trách nhiệm của từng chủ thể từ khâu tạo nguồn đến phân phối, bán lẻ, qua đó nâng cao hiệu quả của chuỗi cung ứng.

Về cơ chế điều hành giá xăng dầu, định hướng của Dự thảo là tăng tính chủ động và trách nhiệm của doanh nghiệp trong quyết định giá bán, đồng thời Nhà nước tăng cường công khai, minh bạch, giám sát và kiểm tra.

Theo phương án đang được lấy ý kiến, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như cơ chế hiện nay. Doanh nghiệp chủ động quyết định và công bố giá bán trong hệ thống trên cơ sở công thức, nguyên tắc được quy định tại Nghị định. Mục tiêu là giá xăng dầu phản ánh tương đối đầy đủ biến động của thị trường, đồng thời cơ chế quản lý phải đủ minh bạch và hiệu quả để bảo đảm lợi ích hợp pháp của người tiêu dùng và duy trì ổn định thị trường.

Về điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính, chỉ quy định những điều kiện cần thiết để bảo đảm an ninh cung ứng, an toàn và quyền lợi người tiêu dùng, đồng thời cắt giảm những điều kiện không còn phù hợp, làm tăng chi phí tuân thủ. Quy định mới cũng cần làm rõ trách nhiệm của chủ thể trong bảo đảm nguồn cung, tồn kho, dự trữ và cung ứng xăng dầu, nhất là khi thị trường biến động hoặc xảy ra các tình huống bất thường.

Cùng đó, tăng cường phân cấp, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, gắn với trách nhiệm doanh nghiệp và công khai, minh bạch dữ liệu. Các quy định chuyển tiếp cần rõ ràng, hợp lý, bảo đảm quyền lợi doanh nghiệp, tránh khoảng trống pháp lý và không để gián đoạn nguồn cung xăng dầu.

Thông tin về nội dung đáng chú ý của Dự thảo, ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho hay: Hệ thống cung ứng xăng dầu được đề xuất tổ chức lại theo hướng tinh gọn, chỉ còn 4 loại hình thương nhân gồm thương nhân sản xuất, thương nhân bao tiêu, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối. Dự thảo tập trung làm rõ vai trò, trách nhiệm của thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối nhằm giảm các khâu trung gian, nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng.

Đối với thương nhân đầu mối, Dự thảo bổ sung yêu cầu về năng lực hạ tầng, hệ thống phân phối, thời gian hoạt động và duy trì dự trữ 20 ngày. Thương nhân đầu mối phải thực hiện phân giao tổng nguồn tối thiểu 300.000 m³/năm trong 2 năm liên tiếp; trường hợp không bảo đảm mức này sẽ bị rút giấy phép. Quy định nhằm gắn quyền kinh doanh với trách nhiệm bảo đảm nguồn cung và sàng lọc những doanh nghiệp không đáp ứng yêu cầu.

Trong khi đó, Dự thảo đề xuất bãi bỏ giấy phép với thương nhân phân phối. Các cửa hàng, đại lý, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối theo cách gọi hiện nay được tổ chức lại theo một loại hình thương nhân phân phối. Doanh nghiệp đáp ứng các điều kiện theo quy định sẽ thực hiện thông báo trực tuyến với UBND tỉnh và Bộ Công Thương thay vì phải xin cấp phép, qua đó giảm thủ tục hành chính.

Về giao dịch giữa các thương nhân phân phối, Dự thảo đang lấy ý kiến 2 phương án: chỉ được mua từ thương nhân đầu mối hoặc cho phép mua bán với nhau nhưng phải đáp ứng điều kiện về giao nhận thực tế và chuyển quyền sở hữu. Các phương án nhằm hạn chế mua bán hóa đơn, mua bán lòng vòng và bảo đảm truy xuất nguồn gốc hàng hóa.

Một thay đổi đáng chú ý là cơ chế điều hành giá xăng dầu. Theo phương án đang được lấy ý kiến, doanh nghiệp sẽ chủ động quyết định và công bố giá bán trên cơ sở công thức, nguyên tắc do Nhà nước quy định. Giá được hình thành từ giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế; trong đó chi phí kinh doanh định mức do Nhà nước quy định và điều chỉnh 3 năm một lần.

Theo ông Trần Hữu Linh, cơ chế này nhằm đưa hoạt động kinh doanh xăng dầu sát hơn với cơ chế thị trường, nhưng Nhà nước vẫn duy trì các công cụ can thiệp khi thị trường biến động lớn, trong đó có thuế, phí, dự trữ quốc gia, phân giao tổng nguồn và các biện pháp bình ổn trong trường hợp đặc biệt.

Dự thảo đồng thời đẩy mạnh quản lý xăng dầu trên nền tảng dữ liệu và công nghệ số. Dữ liệu về nhập, xuất, tồn, lưu thông, hóa đơn được kết nối với Bộ Công Thương và Hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia. Hoạt động bán lẻ tiếp tục thực hiện hóa đơn điện tử theo từng lần bán và kết nối với cơ quan thuế, qua đó tăng cường quản lý, giám sát hoạt động của các cửa hàng, thương nhân phân phối và thương nhân đầu mối.

Góp ý tại hội nghị, ông Hoàng Đình Tùng, Phó Tổng giám đốc Tổng công ty Dầu Việt Nam- CTCP (PVOIL), Dự thảo quy định các công ty con trong hệ thống thương nhân đầu mối chỉ được mua hàng từ công ty mẹ, không được mua bán với nhau. Tuy nhiên, với doanh nghiệp có nhiều đơn vị thành viên hoạt động trên phạm vi cả nước như PVOIL, nhu cầu điều chuyển hàng hóa giữa các đơn vị có thể phát sinh trong quá trình kinh doanh.

Các công ty con, chi nhánh đều thuộc cùng hệ thống của thương nhân đầu mối nên việc điều chuyển hàng hóa giữa các đơn vị, theo PVOIL, chủ yếu nhằm cân đối nguồn trong nội bộ. Chẳng hạn, khi một khu vực thiếu hàng trong khi khu vực khác dư nguồn, việc hỗ trợ lẫn nhau có thể giúp doanh nghiệp tiết giảm chi phí và bảo đảm nguồn hàng phục vụ khách hàng.

Ông Hoàng Đình Tùng cho rằng: Trường hợp này cần được phân biệt với việc các thương nhân phân phối mua bán với nhau, bởi thương nhân đầu mối vẫn chịu trách nhiệm bảo đảm nguồn hàng cho toàn hệ thống. Các giao dịch nội bộ vẫn phải thực hiện đầy đủ các yêu cầu về kê khai, hóa đơn, chứng từ và nghĩa vụ thuế. Từ đó, PVOIL đề nghị Ban soạn thảo xem xét đặc thù này và cho phép các công ty con thuộc thương nhân đầu mối được mua bán, điều chuyển xăng dầu trong cùng hệ thống.

Liên quan đến phương án tổ chức hệ thống phân phối, PVOIL cũng đề nghị lựa chọn phương án cho phép thương nhân phân phối mua trực tiếp từ thương nhân đầu mối hoặc các công ty con của thương nhân đầu mối.

Theo ông Hoàng Đình Tùng, khi Nhà nước giao cho thương nhân đầu mối trách nhiệm bảo đảm nguồn hàng ổn định cho hệ thống cần xác định rõ lượng hàng mà thương nhân đầu mối có trách nhiệm cung cấp. Khi đó, trách nhiệm bảo đảm nguồn cung của thương nhân đầu mối cũng được xác định cụ thể hơn.

Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước cho biết: Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp thu, nghiên cứu và cân nhắc đề xuất cho phép các công ty con của các thương nhân đầu mối mua bán xăng dầu với nhau.

Tuy nhiên, nội dung này có liên quan trực tiếp đến quy định về thương nhân phân phối. Do điều kiện hoạt động của các công ty con thuộc PVOIL có nhiều điểm tương đồng với thương nhân phân phối, việc cho phép giao dịch nội bộ giữa các công ty con cũng cần được xem xét đồng bộ với phương án xử lý giao dịch giữa thương nhân phân phối.

Bộ Công Thương sẽ tiếp tục tổng hợp ý kiến tại hội nghị để hoàn thiện Dự thảo Nghị định, trình cấp có thẩm quyền xem xét, quyết định.