Di dời dân khỏi vùng sạt lở, tạo nền tảng an cư bền vững ở Trà Leng

Trà Leng là vùng đất nổi tiếng với danh xưng “cao sơn ngọc quế” nhưng nơi đây cũng thường được nhắc đến như vùng “tâm chấn sạt lở” ở khu vực miền núi phía Tây thành phố Đà Nẵng. Bên cạnh việc từng bước sắp xếp chỗ ở, xây dựng các khu tái định cư mới, việc chủ động thực hiện các giải pháp ứng phó với thiên tai tại cộng đồng cũng được chính quyền và người dân ở đây coi trọng nhằm tự bảo vệ an toàn về tính mạng và tài sản, thích ứng với diễn biến thời tiết cực đoan.

*Kho lương ở những vùng chia cắt

Từ Quốc lộ 40B rẽ phải qua cây cầu lớn bắc ngang dòng sông Tranh hung dữ vào mùa lũ là địa phận xã vùng cao Trà Leng. Moang Croang là một trong những thôn xa nhất của Trà Leng. Con đường cũ dẫn lên những nóc nhà cheo leo của đồng bào M'Nông nơi đây đã bị hư hỏng, đứt gãy nhiều đoạn do sạt lở từ năm 2025. Hiện máy xúc đang san ủi đất đá mở thêm một con đường mới vào thôn nhằm phá thế cô lập trong mùa mưa cho hàng trăm hộ dân sinh sống ở đây.

Tại một góc sân bóng ngay đầu thôn Moang Croang, một nhà kho dự trữ lương thực phòng chống thiên tai vừa mới được hoàn thành xây dựng trong tháng 9 năm nay. Đây là công trình ý nghĩa do phường Sơn Trà, đơn vị kết nghĩa với xã Trà Leng trao tặng từ nguồn vận động của các nhà hảo tâm có tổng giá trị 250 triệu đồng. Kho lương mới có thể chứa được 20 tấn nhu yếu phẩm thiết yếu và hiện có 7 tấn thực phẩm gồm gạo, mì tôm, mắm muối, cá khô... đã có trong kho. Ngoài việc chủ động tích trữ lương thực của chính bà con, dự kiến kho lương mới này có thể giúp cho 400 hộ dân của hai thôn Moang Croang và Tek Cleng đảm bảo cuộc sống trong một tuần lễ nếu bị chia cắt, cô lập do thiên tai.

Chỉ tay về phía núi xa, ông Hồ Văn Liên, Chủ tịch Mặt trận Tổ quốc Việt Nam xã Trà Leng cho biết, thôn Moang Croang có nhiều cụm dân cư nằm rải rác; trong đó, nơi xa nhất cũng phải mất cả giờ đồng hồ chạy xe máy men theo những con đường đất mới tới được. Vào mùa mưa bão, việc vận chuyển, tiếp tế lương thực cho người dân gặp vô vàn khó khăn, nguy hiểm. Nếu người dân đi bộ ra tới trụ sở xã để nhận lương thực hỗ trợ cũng mất cả một ngày đường. Do đó, việc xây kho lương ngay tại thôn giúp đồng bào yên tâm hơn trong mùa mưa bão năm nay. Thời gian tới, xã tiếp tục kêu gọi, vận động xây dựng thêm một số kho ở những khu vực xung yếu.

Trà Leng hiện có 27 khu dân cư; trong đó, có tới 18 khu có nguy cơ sạt lở lớn. Sống trong vùng núi rừng nguy hiểm vào mùa mưa, ý thức tự phòng tránh thiên tai của cộng đồng có ý nghĩa quan trọng. Tại làng ông Tuấn, những năm gần đây, bà con thường chuẩn bị sẵn vật liệu để dựng nhà phủ bạt che tạm ở những vị trí an toàn, khi có dự báo mưa lớn kéo dài hoặc phát hiện có dấu hiệu sạt lở núi, hàng chục hộ dân trong làng sẽ lập tức di tản lên đó khi có tiếng kẻng vang lên.

Thời gian qua, từ nguồn ngân sách của Trung ương và địa phương, nhiều khu tái định cư cho người dân vùng bị ảnh hưởng thiên tai đã được đầu tư xây dựng ở Trà Leng.

Trước mùa mưa năm nay, khu tái định cư làng ông Xúc vừa kịp hoàn thành một số hạng mục hạ tầng cơ bản như san ủi mặt bằng, làm đường bê tông trục chính, trồng trụ điện, nhưng nhiều hộ dân do lo sợ sạt lở đã chủ động di dời những ngôi nhà gỗ ở làng cũ lên dựng ở tạm, trong lúc đợi xây dựng nhà cấp bốn kiên cố.

Là một trong những ngôi nhà được xây mới đầu tiên ở khu định cư, già làng Bùi Văn Xin xúc động cho biết: Người dân cũng nặng lòng với làng cũ lắm vì cha ông đã gắn bó bao đời trên mảnh đất đó, nhưng thiên tai ngày càng khốc liệt, khó lường, phải chấp nhận dời đi để lập làng mới. Vị trí xây dựng được chính quyền và người dân thống nhất chọn lựa, vừa nằm gần đường bê tông liên xã, lại cách trường học không xa nên ở làng mới bà con có nhiều điều kiện thuận lợi hơn trước.

Sau gần một tháng chuyển về khu tái định cư, nhờ sự giúp sức, đổi công của bà con trong làng, ngôi nhà mới của gia đình anh Hồ Văn Lâm hiện đang dần hoàn thiện phần thô. Anh Lâm chia sẻ, ở làng cũ, đường xá bị nước lũ cuốn trôi, nguy cơ sạt lở luôn rình rập nên khi được Đảng và Nhà nước quan tâm bố trí về khu tái định cư và hỗ trợ 100 triệu đồng để làm nhà mới, bà con trong làng mừng lắm. Mùa mưa năm nay, mọi người không còn phải sống trong cảnh thấp thỏm dắt díu nhau đi sơ tán nữa.

*Vươn lên sau thiên tai

Dưới cơn mưa rừng nặng hạt, hành trình bằng xe máy từ trung tâm xã Trà Leng trên con đường ôm theo sườn núi vào khu tái định cư Bằng La trở nên khó khăn hơn. Nằm cạnh tuyến đường vào khu dân cư có một nhà bia được dựng lên để tưởng nhớ hơn 20 người dân đã thiệt mạng và mất tích trong đợt sạt lở núi kinh hoàng xảy ra ở nóc Ông Đề cách đây 6 năm. Khu dân cư Bằng La được xây dựng thần tốc sau đó, chính là nơi sinh sống của những người dân may mắn còn sống sót sau thảm họa thiên nhiên này.

Năm nay đã bước qua tuổi 90 nhưng già làng Hồ Văn Đề vẫn minh mẫn, sức khỏe dẻo dai, ông được bà con kính trọng như một cây quế cổ thụ giữa đại ngàn, dù trải qua bão táp vẫn đứng vững, không chịu gục ngã. Trong vụ sạt lở đất kinh hoàng năm đó, già làng Hồ Văn Đề chịu nỗi đau mất mát rất lớn khi nhiều người thân, con cháu trong gia đình bị thiệt mạng, nhà cửa và tài sản bị cuốn trôi, vùi lấp trong đất đá. Vượt qua nghịch cảnh, hai vợ chồng già làng Hồ Văn Đề đã cùng nhau gượng dậy, tin tưởng vào cuộc sống mới, đồng thời là điểm tựa tinh thần đối với bà con nơi đây.

Già làng Hồ Văn Đề tâm sự: Bà con ở đây đã chứng kiến sức phá hủy khủng khiếp của thiên tai nên đều nâng cao tinh thần cảnh giác trong mùa mưa bão, nhất là chấp hành nghiêm sự chỉ đạo của chính quyền trong việc đi sơ tán, không ở trên chòi canh nương rẫy, hay đi vào rừng những ngày mưa lớn. Với sự quan tâm của Đảng và Nhà nước, đến nay cuộc sống của bà con cũng vơi bớt khó khăn, gắn bó với nơi ở mới.

Khu tái định cư Bằng La có diện tích rộng khoảng 6 ha đang từng bước xây dựng trở thành khu dân cư kiểu mẫu của xã Trà Leng. Tại đây cũng thường xuyên tổ chức các lễ hội truyền thống, sự kiện văn hóa lớn của địa phương. Năm nay, già làng Hồ Văn Đề đại diện cho đồng bào M'Nông ở khắp các buôn làng vùng cao Trà Leng chủ trì thực hiện nghi lễ trong lễ cúng máng nước truyền thống. Đây là một nghi lễ có ý nghĩa đặc biệt, thể hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, thần linh đã ban cho cộng đồng nguồn nước phục vụ cuộc sống; đồng thời gửi gắm ước vọng về mưa thuận gió hòa, nguồn nước dồi dào, mùa màng tươi tốt, buôn làng bình an và ấm no.

Phó Chủ tịch UBND xã Trà Leng Hồ Văn Vân cho biết, việc tổ chức lễ cúng máng nước tại khu dân cư Bằng La mang nhiều ý nghĩa, nơi mà người dân đã cùng nhau vực dậy, vươn lên sau thảm họa của thiên tai. Lễ cúng máng nước không chỉ là một nghi lễ tín ngưỡng truyền thống mà còn là dịp để cộng đồng gặp gỡ, thắt chặt tình đoàn kết và cùng nhắc nhở nhau về trách nhiệm giữ gìn nguồn nước, bảo vệ rừng đầu nguồn, bảo vệ môi trường sinh thái. Những giá trị ấy góp phần khẳng định bản sắc văn hóa và sự gắn bó hài hòa giữa con người với thiên nhiên trong đời sống của đồng bào M’Nông.

Hiện nay, việc sắp xếp dân cư ở vùng có nguy cơ sạt lở cao đang được xã Trà Leng đưa vào lộ trình thực hiện giai đoạn 2026-2030 đối với khoảng hơn 530 hộ dân. Chủ tịch UBND xã Trà Leng Châu Minh Nghĩa cho biết, việc sắp xếp dân cư sẽ được thực hiện theo phân kỳ đầu tư hằng năm, trong đó xã sẽ chú trọng ý kiến đồng thuận của người dân về vị trí tái định cư cũng như đảm bảo sinh kế mới cho người dân khi tiến hành di dời. Rút kinh nghiệm các năm trước, năm 2026 xã đã xây dựng kịch bản phòng chống thiên tai cụ thể hơn đến từng thôn, khu dân cư, chuẩn bị đầy đủ lương thực, thực phẩm dự trữ ở cơ sở và cử cán bộ đứng điểm để sẵn sàng tổ chức sơ tán người dân kịp thời khi có tình huống thiên tai xảy ra.

Câu chuyện sạt lở núi ở Trà Leng cũng là vấn đề chung của nhiều xã vùng cao, biên giới tại thành phố Đà Nẵng. Mới đây, Hội đồng nhân dân thành phố Đà Nẵng đã thông qua Đề án sắp xếp, ổn định dân cư miền núi, vùng thiên tai trên địa bàn thành phố giai đoạn 2026-2030 và 2031-2036. Theo đó, thành phố đặt mục tiêu sắp xếp, ổn định dân cư cho gần 7.180 hộ; trong đó, gần 5.900 hộ sẽ được bố trí vào 129 khu, điểm tái định cư xây mới với tổng mức đầu tư khoảng hơn 3.400 tỷ đồng.

Việc thông qua đề án này tạo hành lang pháp lý quan trọng để thành phố Đà Nẵng triển khai lộ trình sắp xếp, ổn định dân cư ở vùng miền núi, từng bước xóa bỏ các khu vực không bảo đảm an toàn và chủ động ứng phó với thiên tai, biến đổi khí hậu.