Điện Biên từng bước hình thành thị trường tín chỉ các-bon rừng

Ngày 8/8, Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên phối hợp với Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm, Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam, Forest Trends tổ chức Hội thảo "Thị trường tín chỉ các-bon rừng và cơ hội với Điện Biên".

Sở hữu hơn 430.000 ha rừng, trong đó gần 98% là rừng tự nhiên, Điện Biên có dư địa lớn để phát triển các dự án tín chỉ các-bon, nhất là REDD+ (cơ chế quốc tế nhằm giảm phát thải khí nhà kính thông qua việc chống mất rừng và suy thoái rừng ở các nước đang phát triển) và các mô hình nông lâm kết hợp gắn với trồng mắc ca, cà phê. Tỉnh đang định hướng xây dựng cơ sở dữ liệu các-bon rừng, triển khai dự án thí điểm và từng bước hình thành thị trường tín chỉ các-bon rừng, qua đó chuyển giá trị sinh thái của rừng thành nguồn lực phục vụ bảo vệ rừng, cải thiện sinh kế và phát triển kinh tế xanh.

Theo ông Lê Xuân Cảnh, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Điện Biên, diện tích đất quy hoạch lâm nghiệp của tỉnh đến năm 2030 là 525.733 ha, chiếm hơn 55% diện tích tự nhiên. Số liệu hiện trạng rừng năm 2025 cho thấy toàn tỉnh có 434.647,57 ha rừng, tỷ lệ che phủ đạt 45,52%. Trong đó, rừng tự nhiên chiếm 427.758,14 ha, tương đương 98,41% diện tích có rừng; rừng trồng chỉ có 6.889,43 ha.

Đáng chú ý, khoảng 326.181 ha, tương đương 75% diện tích có rừng, đang ở trạng thái rừng nghèo và nghèo kiệt. Đây vừa là thách thức trong nâng cao chất lượng rừng, vừa là dư địa để tỉnh nghiên cứu các giải pháp phục hồi, nâng cao khả năng hấp thụ và lưu giữ các-bon.

Cùng đó, Điện Biên đã giao đất, giao rừng hơn 403.000 ha cho các chủ rừng, tạo cơ sở xác định chủ thể quản lý, tổ chức đầu tư phát triển lâm nghiệp và xây dựng cơ chế quản lý, giám sát, phân chia lợi ích từ các dự án tín chỉ các-bon.

Những năm qua, tỷ lệ che phủ rừng của tỉnh tăng từ 42,66% năm 2020 lên 45,52% năm 2025, tương ứng diện tích có rừng tăng hơn 27.600 ha. Điện Biên đã triển khai đồng bộ các giải pháp bảo vệ rừng, phòng cháy chữa cháy rừng, thực hiện chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, trồng rừng và khoanh nuôi xúc tiến tái sinh. Đây là nền tảng để tỉnh tiếp tục nâng cao giá trị tài nguyên rừng, gắn bảo vệ rừng với tạo nguồn lực cho phát triển.

Ông Lê Xuân Cảnh cho rằng, phát triển tín chỉ các-bon đối với Điện Biên không chỉ đơn thuần là tạo ra một loại hàng hóa mới mà còn là cơ hội chuyển hóa giá trị sinh thái của rừng thành nguồn lực tài chính phục vụ phát triển bền vững. Nguồn thu từ tín chỉ các-bon có thể được tái đầu tư cho bảo vệ rừng, phục hồi rừng tự nhiên, nâng cao năng lực quản lý tài nguyên; đồng thời hỗ trợ người dân cải thiện sinh kế, nâng cao thu nhập và khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Phân tích tiềm năng các loại hình dự án, ông Trần Lâm Đồng, Phó Giám đốc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam đánh giá REDD+ là hướng có tiềm năng cao nhất của Điện Biên cả về quy mô diện tích và mức độ sẵn sàng. Tỉnh có hơn 427.000 ha rừng tự nhiên và đã là một trong 6 địa phương tham gia Dự án REDD+ do Quỹ Khí hậu xanh (GCF) phê duyệt ngày 26/3/2026, với sự hỗ trợ của JICA. Trên cơ sở khung dự án vùng đã có, Điện Biên có thể tiếp tục cụ thể hóa văn kiện dự án cấp tỉnh, xác định diện tích rừng, mức tham chiếu và ranh giới dự án.

Một hướng có triển vọng khác là canh tác nông lâm kết hợp và cây phân tán (AFP), đặc biệt gắn với mắc ca và cà phê. Mắc ca đang được tỉnh định hướng mở rộng lên khoảng 40.000 ha vào năm 2030, vừa góp phần phủ xanh đất trống, đồi trọc, vừa tạo sản phẩm hàng hóa, được hưởng chi trả dịch vụ môi trường rừng và có khả năng tạo tín chỉ các-bon. Cà phê tập trung tại các vùng Mường Ảng, Tuần Giáo, Búng Lao, Quài Tở, nơi đã có các mô hình trồng xen mắc ca, tạo tiền đề hình thành mô hình nông lâm kết hợp cà phê - mắc ca - cây bóng mát.

Trong khi đó, trồng rừng mới, xúc tiến tái sinh tự nhiên (A/R) vẫn có tiềm năng nhưng dư địa bị thu hẹp do cạnh tranh quỹ đất với cây lâu năm. Phần quỹ đất còn lại chủ yếu là đất xấu, đất dốc, đòi hỏi đầu tư lớn mới có thể hình thành dự án tạo tín chỉ. Nuôi dưỡng, làm giàu rừng tự nhiên (IFM-N) cũng có tiềm năng lớn nếu xác định được diện tích rừng nghèo, nghèo kiệt đủ điều kiện, song cần điều tra, phân loại trạng thái rừng trước khi xây dựng dự án. Với IFM-P, diện tích rừng trồng của Điện Biên còn nhỏ nên được đánh giá là ít tiềm năng hơn.

Từ những lợi thế hiện có, ông Trần Lâm Đồng cho rằng Điện Biên nên ưu tiên REDD+ và AFP để triển khai những bước đi đầu tiên; A/R và IFM-N có thể nghiên cứu theo hướng trung hạn, sau khi hoàn thành điều tra cơ bản về trạng thái rừng và quỹ đất.

Tuy nhiên, để chuyển tiềm năng thành các dự án có khả năng tạo tín chỉ, Điện Biên cần trước hết hoàn thiện nền dữ liệu về rừng, đất lâm nghiệp và quyền quản lý, sử dụng. Hiện tỉnh chưa có số liệu công bố chi tiết về trạng thái rừng tự nhiên theo các nhóm giàu, trung bình, nghèo, nghèo kiệt, phục hồi; trong khi đây là cơ sở quan trọng để xác định mức tham chiếu cho REDD+ và IFM-N. Công tác đo đạc bản đồ địa chính cấp xã cũng còn dở dang.

Đối với các mô hình AFP, một phần diện tích mắc ca, cà phê hiện được trồng trên đất quy hoạch rừng phòng hộ, rừng sản xuất hoặc đất nương rẫy chưa được cấp quyền sử dụng đất ổn định. Vì vậy, việc rà soát, xử lý chồng lấn giữa quy hoạch rừng với diện tích cây lâu năm, hoàn thiện hồ sơ giao đất, giao rừng là yêu cầu quan trọng để bảo đảm điều kiện pháp lý khi xây dựng dự án.

Bên cạnh đó, năng lực đo đạc, báo cáo và thẩm định (MRV) tại địa phương cần được nâng lên. Theo ông Vũ Tấn Phương, Giám đốc Trung tâm Chứng nhận Quản lý rừng bền vững, dự án các-bon phải bảo đảm quyền sử dụng hợp pháp đối với đất và rừng, có ranh giới rõ ràng trên bản đồ, thông tin phục vụ tính toán các-bon đầy đủ, chính xác, nhất quán và minh bạch; đồng thời phải tuân thủ phương pháp tính toán các-bon, được bên thứ ba độc lập đủ điều kiện thẩm định, xác minh và đăng ký, cấp tín chỉ theo quy định.

Từ yêu cầu đó, hướng triển khai được đề xuất cho Điện Biên là xây dựng Đề án phát triển thị trường các-bon rừng của tỉnh, làm căn cứ pháp lý và kỹ thuật cho quá trình triển khai. Trọng tâm là rà soát, điều tra bổ sung hiện trạng rừng, đặc biệt rừng tự nhiên nghèo, nghèo kiệt; xác định ranh giới quỹ đất trống, đồi núi trọc; khoanh vùng ưu tiên cho từng loại hình dự án; đồng thời xử lý chồng lấn giữa quy hoạch rừng với diện tích mắc ca, cà phê và hoàn thiện hồ sơ giao đất, giao rừng.

Theo đề xuất, giai đoạn 2026-2027 sẽ tập trung xây dựng Đề án, hoàn thiện dữ liệu nền và triển khai các dự án thí điểm; giai đoạn 2028-2030 đăng ký các dự án chính thức theo Tiêu chuẩn quốc gia và thủ tục hành chính.

Trước mắt, dự án REDD+ trong khuôn khổ Dự án GCF được xác định là hướng có thể tận dụng nền tảng đã có. Điện Biên có thể phối hợp với JICA và Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng văn kiện dự án, xác định diện tích rừng tự nhiên đưa vào dự án, mức tham chiếu và cơ chế quản lý tài chính; ưu tiên những khu vực có diện tích rừng tự nhiên lớn, có dữ liệu thuận lợi cho theo dõi biến động rừng.

Song song với REDD+, tỉnh có thể nghiên cứu thí điểm AFP tại các vùng mắc ca, cà phê tập trung như Tuần Giáo, Mường Ảng, Mường Mùn, Quài Tở, Búng Lao. Các mô hình cần hoàn thiện hồ sơ đất đai, tổ chức liên kết giữa các chủ rừng, thiết kế mô hình nông lâm kết hợp đáp ứng yêu cầu về tín chỉ các-bon, đồng thời tạo thêm nguồn lợi cho người dân từ nông sản, dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ các-bon.

Về lâu dài, Điện Biên đặt mục tiêu đến năm 2030 trồng mới 1.000 ha rừng tập trung, khoanh nuôi xúc tiến tái sinh gần 52.000 ha rừng tự nhiên, nâng tỷ lệ che phủ rừng lên khoảng 47%, phát triển khoảng 1.000 ha cây dược liệu; đồng thời mở rộng mắc ca lên khoảng 40.000 ha và phát triển khoảng 20.900 ha cà phê theo hướng sản xuất bền vững. Đây là những định hướng có thể tạo sự kết nối giữa phát triển lâm nghiệp, nông nghiệp, bảo vệ môi trường và thị trường các-bon.

Ông Lê Xuân Cảnh cho rằng, với tiềm năng rừng lớn, sự quan tâm, hỗ trợ của Trung ương, sự chỉ đạo của tỉnh, phối hợp của các sở, ngành, chính quyền địa phương, sự đồng thuận của người dân và hỗ trợ từ các chương trình, dự án quốc tế, Điện Biên có thể trở thành địa phương tiên phong của khu vực Tây Bắc trong triển khai các dự án tín chỉ các-bon gắn với bảo vệ rừng, tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.