Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026: Việt Nam chuyển từ vai trò “tham gia tích cực” sang “định hình chương trình nghị sự”

Đánh giá về Diễn đàn Tương lai ASEAN (AFF) 2026, Giáo sư Khúc Cường, Đại học Dân tộc Trung ương Trung Quốc, chuyên gia bình luận của Mạng truyền hình toàn cầu Trung Quốc (CGTN -  kênh thuộc Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc), cho rằng việc đăng cai diễn đàn cho thấy Việt Nam đang từng bước chuyển từ vai trò “tham gia tích cực” sang “định hình chương trình nghị sự” của Hiệp hội Các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), đồng thời đóng góp những sáng kiến thiết thực nhằm tăng cường đoàn kết, khả năng tự cường và năng lực quản trị của Hiệp hội.

Giáo sư Khúc Cường, Đại học Dân tộc Trung ương Trung Quốc. Ảnh: Quang Hưng/TTXVN

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Bắc Kinh, Giáo sư Khúc Cường nhận định việc Diễn đàn Tương lai ASEAN 2026 lựa chọn chủ đề “Tự cường và đoàn kết ASEAN” phản ánh nhận thức rõ ràng của Việt Nam về những thách thức địa chính trị ngày càng phức tạp trong khu vực và trên thế giới. Ông cho rằng đây không chỉ là một khẩu hiệu chính trị mà còn thể hiện xu hướng chuyển đổi sang các cơ chế hợp tác thực chất hơn nhằm củng cố năng lực ứng phó của ASEAN trước những biến động bên ngoài.

Chuyên gia Trung Quốc đặc biệt chú ý đến việc diễn đàn lần đầu tiên đưa đối thoại giữa các chính đảng Đông Nam Á vào chương trình nghị sự. Theo ông, đây là một bước đột phá đáng chú ý trong ngoại giao khu vực, mở rộng quan hệ giữa các đảng từ khuôn khổ song phương sang đa phương, qua đó phát huy vai trò của các chính đảng trong duy trì ổn định, thúc đẩy hợp tác và phát triển khu vực. Điều này cũng cho thấy Việt Nam nhận thức rằng các cơ chế liên chính phủ truyền thống là chưa đủ để giải quyết các thách thức an ninh phi truyền thống, đòi hỏi sự tham gia của nhiều chủ thể khác nhau như chính đảng, chính quyền đô thị và thanh niên.

Đánh giá về nội dung thúc đẩy các sáng kiến phòng ngừa xung đột, Giáo sư Khúc Cường cho rằng đây là tín hiệu cho thấy ASEAN đang hướng tới cách tiếp cận chủ động hơn trong xử lý các thách thức an ninh. Theo ông, khác với mô hình quản lý khủng hoảng sau khi xung đột xảy ra, sáng kiến mới đề cao việc nhận diện sớm rủi ro, tăng cường năng lực cảnh báo sớm và thiết lập các cơ chế liên lạc khẩn cấp. Trong bối cảnh khủng hoảng Myanmar kéo dài, tình hình Biển Đông còn tiềm ẩn phức tạp và tác động lan tỏa từ các cuộc xung đột ở những khu vực khác, Việt Nam đang nỗ lực thúc đẩy nâng cấp nguyên tắc đồng thuận của ASEAN từ một quy trình ra quyết định thành công cụ ngoại giao phòng ngừa hiệu quả hơn.

Liên quan đến vấn đề trí tuệ nhân tạo (AI), Giáo sư Khúc Cường nhận định việc diễn đàn dành riêng các phiên thảo luận về quản trị AI và mở rộng ứng dụng AI trong ASEAN cho thấy Việt Nam mong muốn thúc đẩy một “giải pháp ASEAN” trong quản trị công nghệ. Theo đó, Việt Nam kỳ vọng các nước ASEAN có thể tận dụng những thành tựu của AI để thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm không ai bị bỏ lại phía sau, đồng thời tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và duy trì vai trò chủ động trong quá trình xây dựng các tiêu chuẩn quản trị AI toàn cầu.

Đánh giá về vai trò của Việt Nam, Giáo sư Khúc Cường cho rằng Diễn đàn Tương lai ASEAN phản ánh “ba vai trò” ngày càng nổi bật của Việt Nam, gồm khởi xướng, điều phối và thúc đẩy hợp tác khu vực. Kể từ khi đề xuất sáng kiến này tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 43 vào năm 2023, Việt Nam đã liên tục đầu tư nguồn lực và duy trì diễn đàn như một kênh đối thoại bổ trợ hiệu quả cho các cơ chế chính thức của ASEAN. Theo ông, cách tiếp cận này giúp Việt Nam vừa tránh cạnh tranh với các cơ chế hiện có của ASEAN, vừa tạo không gian để hình thành các ý tưởng và sáng kiến mới cho khu vực.

Giáo sư Khúc Cường cũng cho rằng việc tổ chức AFF 2026 mang ý nghĩa đặc biệt khi diễn ra sau khi Việt Nam hoàn tất các bước kiện toàn bộ máy lãnh đạo nhiệm kỳ mới. Đây là cơ hội để Việt Nam khẳng định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển, đồng thời gửi tới cộng đồng quốc tế thông điệp về tính liên tục và ổn định trong chính sách đối nội và đối ngoại.

Theo chuyên gia này, một điểm đáng chú ý khác là diễn đàn đã nhấn mạnh yếu tố “lấy người dân làm trung tâm”, đặt nội dung này ngang hàng với các mục tiêu hòa bình và thịnh vượng. Thông qua việc thu hút sự tham gia của các thành phố, thanh niên, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội, Việt Nam đang góp phần mở rộng khái niệm “vai trò trung tâm của ASEAN” từ cấp độ giữa các quốc gia sang cấp độ xã hội, giúp tăng cường sự gắn kết giữa các chính sách khu vực với nhu cầu và lợi ích của người dân.

Ngoài ra, Giáo sư Khúc Cường nhận định diễn đàn cho thấy Việt Nam đang từng bước khẳng định vai trò là một trong những nước định hình chương trình nghị sự của ASEAN. Các chủ đề được lựa chọn như đoàn kết và tự cường, phòng ngừa xung đột và quản trị AI đều gắn với những thách thức cấp thiết của khu vực, trong khi các cơ chế mới như đối thoại chính đảng, sự tham gia của các thành phố và thanh niên thể hiện nỗ lực đổi mới phương thức quản trị khu vực.

Theo Giáo sư Khúc Cường, giá trị lớn nhất của diễn đàn có thể không nằm ở việc giải quyết ngay các vấn đề xung đột hiện nay, mà ở việc góp phần hình thành thói quen đối thoại chiến lược trong ASEAN. Đây cũng là đóng góp thực chất của Việt Nam trong việc duy trì vai trò trung tâm của ASEAN và ứng phó với những tác động từ cạnh tranh giữa các nước lớn./.